Achtergrond

Op deze pagina verzamelen we informatie en artikels rond verschillende thema's. Ze dienen als basis en achtergrond voor ideeën en verdere bedenkingen en vormgevingen.

Democratie?

Een artikel in De Correspondent (13/10/2025) over waakzaamheid en democratie.

Plato waarschuwde: "Een democratie kan zichzelf democratisch opheffen"

"Plato vreesde dat charismatische, sluwe types de macht naar zich toe zouden trekken"

"Hij was er dan ook van overtuigd dat democratie altijd in tirannie zou eindigen, in een dictatuur"

"Volgens Plato kon je de valse volksmenners beter voor zijn, en een 'filosoof-koning' aanstellen"

"De populist vindt het dikke spelregelboek maar onzin. Als 'stem van het volk' heeft hij immers direct toegang tot de volkswil. Alleen de macht die hij via de verkiezingen verkrijgt, is wat hem betreft legitiem. Al die extra regels niet: die zitten hem in de weg"

"In het dikke spelregelboek staat namelijk veel meer dan 'organiseer verkiezingen en doe daarna waar je zin in hebt'"

"Er staat ook dat er tegenmacht moet bestaan van het parlement en de rechtspraak, en tegenspraak in de vorm van oppositie, vrije pers en protest"

"democratie baseert zich niet alleen op de wensen van de rekenkundige meerderheid, maar net zo goed op een grondwet die ieders (politieke) vrijheid beschermt, en procedures die ervoor zorgen dat dit allemaal zorgvuldig gebeurt."

"Dikke democratie is een kakofonie van duizend-en-een stemmen die in principe niets met elkaar gemeen hoeven te hebben behalve de erkenning dat voor hen allemaal dezelfde regels gelden"

"Dikke democratie is een open speelveld: je mag vrijwel alles zeggen en iedere opvatting mag gehoord worden - maar niet ieder idee mag de dienst uitmaken, want er is een ondergrens van rechten die we koste wat kost beschermen"

1 / 10

Patrick Loobuyck, moraalfilosoof, schrijft in DeMorgen (ma 16/3/2026) een artikel "Hoe een conservatief-libraal-socialist te zijn?", "Over het belang van ideologische pluraliteit".

"Jürgen Habermas: democratie heeft nood aan een open argumentatief debat dat ruimte laat voor zelfcorrectie"

"Juist dankzij pluraliteit en democratisch debat kunnen we van elkaar leren, onze overtuigingen bijstellen en dichter bij betere oplossingen voor maatschappelijke problemen komen"

"John Stuart Mill: zowel een partij van vooruitgang als een partij van behoud zijn noodzakelijk voor een gezonde politieke situatie"

"Meerdere partijen zijn nodig om elk kamp binnen de grenzen van redelijkheid en gezond verstand te houden"

"Democratie streeft niet naar volledige consensus of naar de simpele uitvoering van 'de wil van het volk'"

"Haar kracht ligt precies in het creëren van ruimte voor debat, tegenspraak en ideologische diversiteit"

"We moeten niet bang zijn van meningsverschillen, maar wel voor een politiek systeem dat delen van de waarheid negeert, perspectieven buitensluit en andere stemmen het zwijgen oplegt"

"Democratie is een systeem dat voorkomt dat 1 mening de macht krijgt om alle andere het zwijgen op te leggen"

Een burgerberaad is een manier om inwoners en politici gelijkwaardig te laten samenwerken.

Een burgerberaad is een gelote groep van ongeveer 100 mensen. Samen vormen zij een afspiegeling van de samenleving (van een gemeente, regio of land), waarin iedereen zich kan herkennen

Met zoveel verschillende stemmen zou je kunnen denken dat chaos en polarisatie op de loer liggen. Maar een goed burgerberaad is geen debat waarin mensen elkaar proberen te overtuigen, maar een dialoog waarin het gaat om luisteren

Doe het goed of doe het niet.

Burgerberaden kunnen tot doorbraken leiden op vastgelopen onderwerpen, ze kunnen inwoners democratisch zelfvertrouwen geven, ze kunnen leiden tot beleid zonder blinde vlekken en ze kunnen inwoners en overheid dichter bij elkaar brengen. Maar dat kunnen ze alleen als ze goed worden voorbereid en uitgevoerd, want anders kunnen ze ook averechts werken

Voer dialoog in plaats van debat. Uitwisselen is belangrijker dan overtuigen. Zorg dat er onafhankelijke gespreksbegeleiders aanwezig zijn om deelnemers te helpen respectvol met elkaar te praten en actief naar elkaar te luisteren. Deze gespreksbegeleiders mengen zich niet inhoudelijk in het gesprek, maar zorgen ervoor dat iedereen aan het woord komt en niemand het gesprek domineert

Tijdens het burgerberaad gaan de deelnemers minimaal 5 dagen in dialoog met elkaar, begeleid door onafhankelijke gespreksbegeleiders

Neem de tijd. Een burgerberaad verdient tijd. Tijd om het proces te ontwerpen, een goede loting uit te voeren, experts en ervaringsdeskundigen te verzamelen en om een goede digitale omgeving op te zetten. Ook van elkaar leren en delibereren kost tijd. Hoeveel bijeenkomsten een burgerberaad nodig heeft, hangt af van het onderwerp en de context Tussen de bijeenkomsten moet ook voldoende tijd zitten, zodat mensen informatie of aanbevelingen op zich in kunnen laten werken. Ga daarom uit van ca. 1 weekend per maand

Ontwikkel een goede publiekscampagne. Een goed burgerberaad staat in directe verbinding met de samenleving: voor, tijdens en na afloop van het proces. Al ruim voor aanvang informeert een publiekscampagne over het burgerberaad. Zo veel mogelijk mensen moeten weten dat er een burgerberaad gaat plaatsvinden, welke vraag centraal staat, hoe het geheel gefinancierd is, hoe de selectie van deelnemers en experts plaatsvindt, en wat er met de uitkomsten zal gebeuren

Tijdens het burgerberaad moet het voor iedereen duidelijk zijn op welke informatie het burgerberaad zich baseert en waar die informatie te vinden is

Na afloop zorgt de publiekscampagne ervoor dat voor iedereen duidelijk is wat de aanbevelingen zijn en hoe de politieke opvolging verloopt

Waarom zijn burgerberaden nodig? België kent grote vragen die om duidelijke antwoorden smeken. Landbouw. Huisvesting. Zorg. Energie. Veiligheid. Migratie. Klimaat. Het lukt politici steeds moeilijker om tot oplossingen te komen. Debatten polariseren en problemen worden vooruitgeschoven, tot na verkiezingstijd. Tegelijk voelen veel Belgen zich niet vertegenwoordigd. En hebben ze weinig vertrouwen in de politiek. ... Dat kan anders

Over allerlei onderwerpen kunnen burgerberaden georganiseerd worden: klimaat, migratie, onderwijs, stikstof: maar anders dan in het politieke debat gaat het niet om voor- of tegen, maar om zoeken naar overeenkomsten en van daaruit de beste oplossing bedenken voor de samenleving als geheel

Wereldwijd blijkt dat inwoners via burgerberaden tot haalbare aanbevelingen komen voor de moeilijkste problemen van onze tijd. Zonder polarisatie, mét oog voor verschillende perspectieven en de langetermijn. Burgerberaden zorgen voor beleid dat gebruik maakt van de kennis, ervaring en creativiteit van de samenleving, en zo voor beleid met minder blinde vlekken

Op veel plekken waar eenmaal een burgerberaad is georganiseerd, blijven ze ermee doorgaan. Sinds het eerste burgerberaad in Ierland in 2012 worden daar over allerlei thema’s burgerberaden georganiseerd: van drugsbeleid tot biodiversiteit. In Duitstalig België en in Parijs zijn zelfs permanente burgerberaden ingesteld. Daarin nemen inwoners roulerend zitting en zij bepalen – samen met de andere inwoners – over welke onderwerpen burgerberaden moeten worden georganiseerd. De onderwerpen worden dus niet door de politiek bepaald, maar door burgers zelf.

Deelnemers blijken prima in staat om voorbij hun eigen belangen te kijken en zelfs beslissingen te nemen die op de korte termijn nadelig zijn voor henzelf, maar gunstig zijn voor het gemeenschappelijk belang en toekomstige generaties

Deelnemers aan een burgerberaad beginnen er vaak sceptisch aan, maar zeggen vaak na afloop: 'Dit gun ik andere mensen ook!' Ze ervaren hoe het is om met andere inwoners die heel andere opvattingen hebben dan zij, toch tot constructieve oplossingen te komen - zelfs over vraagstukken waar ze van dachten dat ze er niets zinnigs over konden zeggen. Voor veel deelnemers is meedoen aan een burgerberaad een ervaring die ze nooit vergeten, omdat ze voor het eerst democratisch zelfvertrouwen krijgen - het besef dat hun stem, hun zorg, hun behoefte, hun perspectief er wel degelijk toe doet.

Inwoners vertrouwen betekent ook dat de politiek op afstand blijft. Een politicus of overheid kan de opdracht geven, maar het ontwerp, de samenstelling van het programma en de uitvoering van het burgerberaad zijn in handen van een onafhankelijke organisatie

Stap 1: Er is een maatschappelijk probleem en de politiek vraagt om hulp. Ieder burgerberaad begint bij een vraag. Er is een probleem in de samenleving en het lukt de overheid (nog) niet om tot een goede aanpak te komen Bij een burgerberaad staat altijd open vraag centraal (dus geen 'voor-of-tegen-vraag' zoals bij een referendum). De vraag kan vanuit de politiek komen óf vanuit de samenleving. In elk geval geeft de politiek vooraf duidelijk aan wat er met de uitkomsten zal worden gedaan en op welke termijn. Dit noemen we het mandaat en plan van politieke opvolging

Stel een open, heldere en specifieke vraag. Burgerberaden zijn niet bedoeld om 'draagvlak te scheppen' over al beslist beleid. Het is precies andersom: laten zien wat er leeft in de samenleving en voor welke ambitieuze ideeën van inwoners politieke daadkracht nodig is. Zorg daarom dat de vraag open, specifiek en begrijpelijk is

Een goede vraag geeft aan wat het probleem is, maar stuurt niet richting een bepaalde oplossing. De vraag moet ook niet te groot zijn. Dat leidt tot een lange lijst van aanbevelingen en een grote kans op 'cherry picking'. Maar de vraag moet ook niet te klein, of met ja of nee te beantwoorden zijn. Een burgerberaad kost veel tijd, geld en energie: het is zonde om dat te besteden aan een veilig of klein onderwerp dat net zo goed op een eenvoudigere manier aangepakt kan worden

Zorg ook voor een duidelijke opdracht. De politieke opdrachtgever geeft vooraf duidelijk aan wat de opdracht (mandaat) van het burgerberaad is en wat er met de uitkomsten zal worden gedaan (plan van politieke opvolging)

Stap 2: Deelnemers worden geloot via een gewogen loting. Je kunt jezelf niet opgeven voor een burgerberaad. Uit ervaring blijkt namelijk dat 'zelfselectie' ertoe leidt dat er een oververtegenwoordiging ontstaat van wat oudere mensen met een theoretische opleiding en mensen die bovengemiddeld geinteresseerd zijn in het onderwerp. Veel andere perspectieven ontbreken

Een gewogen loting is cruciaal om de deelnemers aan een burgerberaad te selecteren. Zo heeft iedereen evenveel kans om mee te doen, en je bereikt mensen die niet snel uit zichzelf zouden deelnemen. Daarvoor is het wel belangrijk dat de loting eerlijk en gewogen is

Zo'n gewogen loting verloopt in twee rondes. De eerste ronde is een volstrekt willekeurige loting, zeg van 10.000 mensen. Die mensen krijgen een persoonlijke uitnodiging om mee te doen aan het burgerberaad. Dat kan per brief, per telefoon, of zelfs door middel van een huisbezoek. Iedereen nabellen is veel werk, maar helpt om duidelijk te maken dat deelnemers geen expert hoeven te zijn. Ze worden gevraagd vanwege hun ideeën, wensen en zorgen, niet vanwege hun technische kennis

Bij de tweede loting, onder de mensen die aangeven dat ze mee willen doen, worden kenmerken zoals leeftijd, geslacht, woonplaats of opleidingsniveau meegenomen. Op die manier krijg je een groep mensen die een afspiegeling van de samenleving vormt, waarin zoveel mogelijk perspectieven aanwezig zijn

Neem drempels voor deelname weg. Voor veel mensen is vijf weekenden weg zijn van thuis niet haalbaar omdat ze vrij moeten nemen of zorgtaken hebben. Daarom krijgen de deelnemers naast een reiskostenvergoeding meestal ook een dagvergoeding (zo’n 85 tot 100 euro per dag) en wordt er kinderopvang geregeld. Ook kunnen deelnemers een taalbuddy meenemen en is er gebarentolk voor mensen met een gehoorbeperking

Stap 3: Het burgerberaad begint. Tijdens de eerste bijeenkomst van een burgerberaad maken de deelnemers kennis met elkaar en met het onderwerp. Dat gebeurt vaak in kleinere groepen: mensen zitten met ca. 6-8 personen aan tafel en gaan in gesprek. De eerste vraag waar ze het over hebben is niet 'Hoe gaan we de klimaatcrisis / woningnood / stikstofcrisis oplossen', maar bijvoorbeeld: 'Wat is voor jou belangrijk in het leven'. Dit soort vragen helpen deelnemers om erachter te komen wat ze met elkaar delen (in plaats van waar ze in verschillen). Vanuit deze common ground, werken ze verder aan de vraag die voorligt

Stap 4: Dialoog - leren - dialoog : Het burgerberaad zelf is grofweg een afwisseling van dialoog (in kleinere groepen) en leren (met alle deelnemers samen). Bij een dialoog gaat het er niet om de ander te overtuigen (zoals bij een debat), maar om meer begrip te krijgen voor elkaars perspectief. Om te zorgen dat iedereen gelijkwaardig aan het woord komt, is bij iedere tafel een onafhankelijk gespreksbegeleider aanwezig

Experts en ervaringsdeskundigen informeren de deelnemers over het onderwerp. Deze worden door een onafhankelijke organisatie geselecteerd, maar deelnemers geven ook zelf aan welke informatie en expertise zij nodig hebben. Op basis van wat de deelnemers leren gaan zij weer in dialoog met elkaar om zo gezamenlijk naar aanbevelingen toe te werken

Zorg voor gebalanceerde informatie en dat iedereen kan meeleren. De onafhankelijke organisatie die het burgerberaad uitvoert, zal samen met een groep experts een kennisprogramma samenstellen, waarin alle verschillende kanten van het onderwerp worden belicht. Daarnaast is het nadrukkelijk van belang dat deelnemers ook zelf informatie en sprekers kunnen aanvragen. Een onafhankelijke voorzitter heeft tot taak om te zorgen dat alle sprekers evenveel tijd hebben om hun verhaal te doen

Ook factcheckers zijn van belang. Zij kunnen voorstellen doorrekenen, zodat deelnemers weten wat de effecten ervan zijn en zodoende realistische en onderbouwde aanbevelingen doen

Alle presentaties van de deskundigen en de vraag-en-antwoordsessies zijn via een livestream te volgen en via de website terug te kijken. Ook alle documenten, getuigenissen en rapporten waar de deelnemers gebruik van maken, zijn via die website voor iedereen toegankelijk

Stap 5: Besluiten: Alle deelnemers komen opnieuw bijeen om de aanbevelingen uit de dialoogfase af te ronden. Deze eerste versie van de aanbevelingen wordt gezamenlijk besproken: deelnemers kunnen hier elkaar vragen over stellen en fact checkers toetsen bijvoorbeeld op juridische en financiële haalbaarheid

Vervolgens stemmen de deelnemers over iedere aanbeveling. Mensen die niet kunnen instemmen met een bepaalde aanbeveling, geven aan welke aanpassing er voor hen nodig is om wel te kunnen instemmen. Over deze aangepaste aanbeveling wordt vervolgens opnieuw gestemd

Stap 6: Overhandiging en politieke reactie: De deelnemers brengen de aanbevelingen samen in een rapport. In het rapport staat per aanbeveling hoeveel steun ervoor was. Ook aanbevelingen waar minder dan de helft van de deelnemers voor waren worden opgenomen in dit rapport, zodat ook de minderheidsstem gehoord wordt

Stap 7: De monitorgroep houdt een vinger aan de pols. De deelnemers stellen zelf een monitorgroep samen. Deze groep houdt contact met de betrokken politici en ambtenaren om bij te houden in hoeverre de aanbevelingen worden opgevolgd. Over die ontwikkelingen communiceert de monitorgroep met de andere (voormalige) deelnemers en met het grote publiek

Evalueer, leer en herhaal : Eén burgerberaad maakt nog geen nieuwe democratie. Meer wederzijds vertrouwen tussen politiek en samenleving, beter beleid voor de lange termijn, minder invloed van lobbygroepen en partijbelangen – het ontstaat allemaal pas echt als burgerberaden een regelmatig terugkerend verschijnsel worden, een vanzelfsprekend onderdeel van de democratische besluitvorming

Daarom is het van belang om ieder burgerberaad te evalueren. Geen enkel burgerberaad zal meteen perfect zijn; leer van de dingen die minder goed zijn gegaan en versterk de elementen die goed waren. Gebruik die inzichten om een volgend burgerberaad nog beter te maken

Het voordeel van vaker burgerberaden laten plaatsvinden: zowel inwoners als politici zien dat het werkt en dat er geen gekke aanbevelingen uitkomen. De mensen die deelnemen ervaren dat ze tot veel meer in staat zijn dan ze zelf vaak denken. Voor hen is het burgerberaad vaak een transformatieve ervaring, die ze andere mensen ook gunnen. Ze beseffen dat mensen zoals zij de democratie kunnen versterken en onmisbaar zijn om de toekomst vorm te geven. Die effecten werken ook door nadat een burgerberaad is afgelopen

Een veelgestelde vraag: We hebben hier toch al verkiezingen voor? . Klopt, maar in de praktijk blijkt dat verkozen politici er niet in slagen complexe problemen aan te pakken, omdat partijbelangen op de korte termijn het winnen van gemeenschappelijke belangen op lange termijn. Inwoners zijn onafhankelijk, omdat ze namens zichzelf spreken en niet een achterban hoeven te vertegenwoordigen. Inwoners hebben bovendien gezamenlijk kennis en ervaringen die de politiek niet heeft

1 / 40

The free Wellbeing Economy Policy Design course takes you on a world tour to explore how wellbeing economy principles and practices are being applied by governments internationally. It has been developed by policymakers for policymakers, building on first-hand experiences of policymakers in Wellbeing Economy Governments (WEGo) and the wellbeing economy policymakers network.

"In a Wellbeing Economy, we aim to redefine what it means to thrive. It's about feeling secure, safe, and happy in our daily lives. It's about fostering connections with each other and with the natural world, ensuring that all life on this planet can flourish"

"In a Wellbeing Economy, governments take a participatory approach to policymaking and prioritise long-term outcomes, implementing upstream solutions that distributes wealth from the start and prevents crises from happening in the first place"

"How to put wellbeing at the heart of governance"

"Whether you're working at a local, regional or (inter)national level, you'll be equipped and inspired with tools and examples to help drive holistic, inclusive and sustainable policy development."

"You can work through the course individually, at your own pace, or use it as a tool to kick-start wellbeing economy conversations in your team or department"

"Through an engaging mix of videos, deep dives, case studies and hands-on exercises, this course walks you through what a wellbeing economy is and how governments in cities, regions and countries around the world are working towards it"

"Contextual: There is no one-size-fits-all solution. Economic policies are embedded in local values, culture, context, and objectives"

"The economy is part of, and not distinct from, society and the environment"

"At WEAll we envision an economy where everyone's needs are met, and societal success is measured by shared wellbeing rather than GDP growth"

Elementen uit een "Lettre ouverte aux président·e·s des partis démocratiques belges" (feb/mrt 2026), uitgaande van onder andere "CaP Démocratie" en "Citoyen Lambda Engagé".

"En 1831, les fondateurs de la Belgique ont institué un Sénat comme chambre de réflexion. Leur ambition n’était pas de dupliquer la Chambre des représentants, mais d'introduire une forme de prudence institutionnelle"

"Nous comprenons la volonté d'efficacité. Nous entendons l’aspiration à simplifier les structures. Mais nous pensons qu’une démocratie ne se mesure pas uniquement en coûts administratifs. Elle se mesure aussi à la qualité de sa délibération, à la solidité de ses contre-pouvoirs et à sa capacité d'inclusion citoyenne."

"Les arguments budgétaires sont accessoires mais faciles à faire accepter. Il faut insister sur l'intérêt et l'utilité d'une meilleure connaissance des réalités locales, La participation citoyenne ne va pas contre l'efficacité mais au contraire elle y contribue car apporte des arguments pour ou contre les décisions à prendre, elle tient compte du contexte, des contraintes, des opportunités"

Un des constats: La crise de confiance démocratique est profonde. La défiance à l'égard des institutions représentatives progresse. L'abstention augmente. Le sentiment de distance entre élus et citoyens s’accroît

"Une démocratie robuste repose sur des mécanismes de contrôle, de débat et de temporisation"

"À l'échelle du budget fédéral, le coût du Sénat reste marginal. L'enjeu n'est donc pas uniquement financier ; il est institutionnel. La qualité démocratique a un coût, mais l'absence de contre-pouvoirs en a un aussi, souvent bien plus élevé à long terme"

"L'absence actuelle de majorité des deux tiers ouvre un espace de dialogue. Plutôt que d'y voir un blocage, nous y voyons une chance : celle d'imaginer une innovation démocratique ambitieuse"

"Nous restons volontairement ouverts sur la forme que pourrait prendre ce mécanisme. Il pourrait s'agir d'une assemblée citoyenne permanente, d'un dispositif délibératif mixte, d'un organe de consultation constitutionnel ou de toute autre formule à construire. Ce qui importe, c'est le principe : si une chambre est supprimée, un espace démocratique structuré doit émerger en retour"

"Dans un souci de transparence démocratique, nous rendrons publiques les réponses reçues, ainsi que les positions exprimées, via nos plateformes respectives et auprès de la presse nationale. Notre intention n'est pas polémique ; elle est citoyenne. Nous souhaitons que ce débat se déroule à la lumière du jour"

"L'esprit de 1831 était celui de l’équilibre et de la prudence. L’esprit de 2026 pourrait être celui de l’innovation démocratique et de l’intelligence collective"

Agora était un mouvement politique citoyen qui propose une forme de démocratie par tirage au sort. Son objectif principal ? Inspirer une démocratie plus représentative, délibérative et participative. Il a organisé quatre Assemblées Citoyennes tirées au sort et assure le relais des propositions citoyennes à travers son député élu au Parlement régional bruxellois. Grâce à la confiance de 3629 Bruxellois·es, le mouvement a obtenu un réprésentant dans le parlement Bruxellois. Enkele elementen uit de grondtekst vind je hieronder:

"Het woord democratie komt van de Griekse woorden 'Demos'- het volk, en 'kratein' - heersen"

"Het volk is divers en heeft uiteenlopende belangen en ideeën. Die moeten systematisch en in een formele context aanhoord worden. De bevolking heerst pas echt indien iederéén zowel bestuurder als bestuurde kan zijn. Iedereen moet zijn mening kunnen uitdrukken en een standpunt kunnen innemen in het publiek debat. Er is nood aan structuren die burgers aanzetten om zich op een gelijkwaardige manier te engageren en de confrontatie met andere ideeën aan te gaan. Om een echt gewicht te geven aan het debat moet iedereen daarom bij de formulering van wetten betrokken worden"

"Steeds minder mensen voelen zich werkelijk vertegenwoordigd door hun verkozenen, die het steeds moeilijker hebben om hun rol als bestuurder te vervullen"

"De aandacht van de verkozenen lijkt vooral gericht op de verkiezingen, eerder dan op het uiteindelijke doel: het dagelijkse leven van de mensen te verbeteren"

Onderwijs

Deze TED talk van Sir Ken Robinson, Do schools kill creativity?, stamt uit 2006 maar is nog minstens even actueel en relevant.

All kids have tremendous talents. And we squander them, pretty ruthlessly

My contention is that creativity now is as important in education as literacy and we should treat it with the same status

Kids are not frightened of being wrong

If you're not prepared to be wrong, you'll never come up with anything original

By the time they get to be adults, most kids have lost that capacity. They have become frightened of being wrong

We stigmatize mistakes

We don't grow into creativity, we grow out of it . Or rather, we get educated out of it

Public education's purpose is to produce university professors.

The consequence is that highly talented, brilliant, creative people think they're not, because the thing they were good at at school, wasn't valued, or was actually stigmatized

Suddenly, degrees aren't worth anything. The process of academic inflation

We need to radically rethink our view of intelligence

The brain isn't divided into compartments

I asked an important choreographer: "How did you get to be a dancer?" She told that at school, she was really hopeless. She was disturbing people, her homework was always late ... She's a multimillionaire now. Somebody else might have put her on medication and told her to calm down

Our education system has mined our minds. In the way that we strip-mine the earth for a particular commodity

Our task is to educate their whole being, so they can face the future. We might not see this future. But they will. And our job is to help them make something of it

1 / 15

Natuur, Landbouw en Landschapsinrichting

Huisvesting

Zorg

In een nieuw advies vraagt de Ouderenraad aan de overheid om vroegtijdige zorgplanning te voorzien met veel meer aandacht voor levenskwaliteit en eigen keuzes bij het stervensproces. "Ouderen moeten nadenken over hoe ze de laatste periode van hun leven willen doorbrengen", zegt De Meyer. "De centrale vragen daarbij zijn: 'Wat wil ik nog?'' En evengoed: 'Wat wil ik absoluut niet?' Als iemand twee weken voor zijn overlijden nog een zware chemotherapie krijgt, dan vraag ik me echt af waarom zoiets gebeurt. In een wilsbeschikking kan een patiënt aangeven dat zo'n behandeling voor hem niet meer hoeft. Maar dan moet hij er ook op tijd over kunnen praten met zijn arts" (DeMorgen nieuwsbrief Klimaat & Wetenschap, 10/2/2026).

"Natuur als fundament voor het welbevinden van kinderen"

"Regelmatig natuurcontact blijkt niet alleen de fysieke gezondheid te versterken, maar ook het mentale welbevinden, de concentratie en de leerprestaties van kinderen en jongeren"

"Het onderzoek beschrijft hoe herhaalde natuurbelevingen kunnen uitgroeien tot echte natuurverbondenheid, een sterke voorspeller van mentaal welbevinden, sociale vaardigheden en een zorgzame houding tegenover de leefomgeving"

"Vanuit de veerkrachtversterkende gevolgen van natuurverbondenheid voelen kinderen zich beter in hun vel, hebben ze een gevoel van eigenwaarde en verhoogt hun sociaal welzijn"

Kinderen die zich sterk verbonden voelen met de natuur, zijn doorgaans gelukkiger, ervaren minder stress

Armoede, Ongelijkheid, Economie, Werk en Migratie

De gemeenschapseconomie.

"Wat als de economie draait om het welzijn van onze gemeenschappen, in plaats van om eindeloze groei?"

"Om hier te komen, is het van groot belang dat we anders gaan nadenken over de economie en onze rol daarin. Dat vereist een besef dat we zelf grip hebben over hoe we onze economie vormgeven, hoe we voor elkaar zorgen en hoe we onze omgeving beheren."

"Lang heerste de overtuiging dat wanneer bedrijven genoeg ruimte kregen, hun winsten en welvaart vanzelf naar iedereen zou doorsijpelen. Het tegendeel blijkt echter waar. Onze huidige economie stelt winst boven mensen, wat ongelijkheden vergroot en de leefbaarheid verlaagt. Grote bedrijven met veel geld krijgen meer en meer ruimte en daarmee steeds meer macht. Ze worden dominante spelers en verdringen lokale winkels en ondernemingen. Hierdoor worden de gezellige buurtboekwinkels vervangen door Bol.com, en hebben buurtcafés plaatsgemaakt voor ketens zoals Starbucks. Terwijl buurtbewoners bijdragen aan deze bedrijven door er te werken of er te kopen, zien zij zelf weinig terug van het succes. De waarde die zij helpen creëren, vloeit grotendeels weg uit de gemeenschap"

"De vraag die opkomt is: hoe zorgen we ervoor dat de economie werkt voor iedereen, en niet slechts voor enkelen? Een belangrijk deel van het antwoord daarop is het uitbouwen van de gemeenschapseconomie"

"De gemeenschapseconomie is een economie die de gemeenschap dient. Het succes van de economie wordt niet langer gemeten aan de hand van het bbp maar aan de hand van ons welzijn en de brede welvaart. Economische en sociale waarde worden niet ontrokken maar blijven bij de gemeenschap. Kortom: een economie waarin mensen, de gemeenschap en de planeet centraal staan"

"In een gemeenschapseconomie is er sprake van predistributie. Dit betekent dat samenwerking, zorg voor elkaar en eerlijke verdeling niet pas achteraf worden geregeld (via belastingen en subsidies), maar vanaf het begin onderdeel zijn van het economische systeem"

"Met andere woorden: de overheid probeert niet achteraf de ongelijkheid te verminderen door herverdeling, maar geeft ruimte aan de gemeenschapseconomie die zelf voor een eerlijkere verdeling zorgt met oog voor de mens en de gemeenschap. Dit wordt gedaan door: • Lokale verankering en toevoeging van waarde aan de lokale omgeving, • Gedeeld eigenaarschap • Zelfsturende, inclusieve besluitvorming"

"1. Lokale verankering en toevoeging van waarde aan de lokale omgeving . Initiatieven en coöperaties die verbonden zijn met de lokale gemeenschap maken vaak socialere en ecologisch verantwoorde keuzes die bijdragen aan de buurt. Ze hebben oog voor de lange termijn en streven niet alleen naar winst, maar naar brede maatschappelijke waarde Denk aan energiegemeenschappen, wijk-, voedsel-, woon- of zorgcoöperaties."

"Ondernemingen in de gemeenschapseconomie zijn niet extractief (waarde wordt niet afgeroomd door eventuele aandeelhouders elders) maar voegen juist waarde toe aan de context waar ze deel van zijn. Eventuele winsten of overschotten worden geherinvesteerd in lokale initiatieven, zodat de gecreëerde waarde direct ten goede komt aan de buurt en haar bewoners"

"Denk aan ruildiensten, zorgnetwerken of gemeenschappelijke projecten zoals een buurttuin. Door samen te beheren wat er in de wijk gebeurt, kunnen bewoners ervoor zorgen dat de waarde die zij samen creëren, ook echt bij de gemeenschap blijft."

"2. Gedeeld eigenaarschap . Het gedeelde eigenaarschap en de gedeelde zeggenschap zorgen onder andere voor actieve betrokken heid, breed gedragen verantwoordelijkheid, gelijkwaardige verhoudingen en onderlinge samenwerking"

"3. Zelfsturende, inclusieve besluitvorming . In de gemeenschapseconomie is besluitvorming binnen een organisatie participatief en inclusief. Dit betekent dat iedereen die geraakt wordt door een beslissing in principe een stem heeft in het proces. Er zijn verschillende methoden om dit te doen, bijvoorbeeld via een democratisch, sociocratisch of holacratisch model. Welke methode wordt gehanteerd hangt af van wat passend is bij de groep mensen, de buurt en het doel van de organisatie."

"Deze zelfsturende manier van werken van gezamenlijke besluitvorming, wakkert de coöperatieve en sociale kant van mensen aan, in plaats van het individuele en competitieve karakter dat nu vaak de nadruk krijgt"

"Een meervoudige praktijk van collectiviteit waarbij mensen samen beslissen. Een praktijk waar solidariteit, gemeenschap en rechtvaardigheid een grote rol spelen, en waar winst en groei niet centraal staan"

"Voorbeelden : Buurtmunten (die ervoor zorgen dat geld lokaal wordt uitgegeven); • Deelplatformen (zoals het delen van auto’s of gereedschap); • Community land trusts of Community Supported Agricultures (CSA’s) • Gemeenschappelijk beheerde buurttuinen, broodfondsen (commons)"

1 / 7

Het boek 'Radicalisering' - Donkere spiegel van een kwetsbare samenleving (2021) van onderzoeker Erik Claes, Brusselse jeugdwerkers Tom Flachet, Ali Moustatine en Mattias De Backer en de jongeren van Collectief Bim, leest als een actieoproep. Het boek, geschreven in de naverwerking van de aanslagen in Parijs (13/11/2015) en Brussel (22/3/2016), nodigt uit om nuance te brengen voorbij de stereotypering, 'radicalisering' breder, dieper en vanuit een andere hoek te bekijken en ernaar te kijken met een bril van veerkracht, kwetsuren en transities.

'Radicalisering' ... Een internationaal geopolitiek conflict zet jongeren onder druk, belast hen met vragen en twijfels en spreekt hen aan op hun engagement (p243)

Brusselse jongeren uitnodigen om deel te nemen aan een debat over 'radicalisering', hoe goed bedoeld ook, is allesbehalve vanzelfsprekend. Deze jongeren zijn immers blootgesteld aan het risico van verhoogd toezicht of aan stereotyperende framing in de media (p250)

Al geef je bijvoorbeeld naast beleidsmakers en experten ook jongeren het woord, daarmee heb je hun nog geen gelijkwaardige positie in het maatschappelijke debat toebedeeld (p250)

Een eerlijk en genuanceerd debat over 'radicalisering' is er een dat vertrekt en steeds weer terugkeert naar de leefwereld van de rechtstreeks betrokkenen (p252)

Een open, authentiek gesprek over 'radicalisering' vraagt vertrouwen ... Opbouwen van vertrouwen vraagt veel tijd en veel geduld (p250)

'Radicalisering' verschijnt als een donkere spiegel van een kwetsbare samenleving die tekortschiet in collectieve veerkracht (p99)

Als je als gemeenschap stevige fundamenten legt, waarop je steeds kan terugvallen, dan kan je beter weerstand bieden ... Eigenlijk moet je zorgen dat je goed bouwt ... beginnen met een goede basis (p142,143)

'Radicalisering' is in de eerste plaats een sociaal probleem van slechte opvoeding in 'écoles poubelles'. Ze is ook het gevolg van discriminatie, racisme, uitsluiting en geweld die in onze maatschappij diep verankerd zijn. (...) Jongeren groeien op in een spiraal van negatieve ervaringen. In die context is een positieve identiteitsontwikkeling nagenoeg onmogelijk (p51)

'Radicalisering' is een engagement, een negatief / destructief engagement (p47, 113)

Dat engagement biedt een antwoord op diepe existentiële vragen en kwetsuren (Wie ben ik? Wat ben ik waard?). In dit engagement geeft de betrokkene vorm aan zijn identiteit. Dit engagement is negatief voor zover het schade toebrengt aan de humaniteit van anderen en van het eigen zelf (p52,113)

[na de aanslagen in Brussel] VMJ legde het sluitingsgebod naast zich neer. Jongeren hadden net nu nood aan een open huis, een veilige toevlucht, waar ze gehoord konden worden en hun vragen kwijt konden zonder de dreiging van een beschuldigend oordeel (p62)

Voor die ene jongere die verkeerd gaat, zijn er misschien tien, twintig, dertig die we op het rechte pad helpen. Maar dat vergeten ze (p63)

Een 'zich radicaliserend' beleid dat veiligheid verabsoluteert ten koste van respect voor de grondrechten van elke burger (p28)

Een op veiligheid gericht beleid in plaats van een op veerkracht gericht beleid (p26)

Een soort van waanzinnige machine die elk gevoel van realiteit heeft verloren, die clichés produceert en etiketten op mensen plakt, maar die je nog moeilijk kan bestrijden en die je dwingen je te conformeren (p177)

Samenwerkingsmantra ... Jongeren hebben er weinig mee te winnen en jeugdwerkers worden ingeschakeld als voelsprieten van de overheid (p85)

Jongeren komen niet meer naar het jeugdwerk (hebben hun 'veilige plek' status verloren) ... wat mogelijk resulteert in jongeren die 'ondergronds' gaan ... Zo'n veiligheidsbeleid werkt dus eigenlijk contraproductief (p92)

De jongere herkent zichzelf niet in dat etiket ["geradicaliseerd"], want in zijn ogen is hij niet radicaal. Voor hem gaat het om waarden, meningen. Als je al begint met dat etiket, kan je de jongeren niet meer bereiken, want in hun ogen beledig je hen (p71)

Radicaliserende jongeren ... we moeten ze bij de hand nemen. Zolang ze die handen aannemen is er een opening om ze tot andere gedachten te brengen (p64)

Radicalisering is een proces. Het is een overtuiging die dagelijks kan versterkt worden of in twijfel kan getrokken worden. Zolang we hun overtuiging in vraag stellen, zolang we ze laten twijfelen, verrichten we goed werk (p64)

'Radicaal' zonder pejoratieve betekenis: een eigenschap die je toekent aan een persoon, een standpunt, een idee . Iemand die scherpe keuzes maakt overeenkomstig principes, iemand die in zijn trouw aan principes volhardt, ook in moeilijke, beproevende tijden (p105). Personen met een sterke wil die in hun keuze en daden trouw blijven aan hun principes, ondanks weerstand, vijandigheid en beproevingen (p111) en die het heersende gedachtegoed, het heersende regime uitdagen (~p105)

Een 'geradicaliseerd' persoon: iemand die gedachteloos handelt, iemand wiens wil en keuzevrijheid is uitgedoofd? (p109)

'Radicalisering': ontsporing, verblinding, dehumanisering, dualisering, polarisering (p168)

Wat iemand als Nelson Mandela zo anders 'radicaal' maakt dan Breivik, is zijn eigen zelfkennis, zijn vermogen zijn haat en bitterheid te zien, te aanvaarden en achter zich te laten (p116)

Link tussen islam en 'radicalisering' is een belediging ... impact van die link ... kwetsend, vernederend (p123)

'Jihadisme' ... problematisch ... Een woord dat voor de gelovige een positieve betekenis heeft, krijgt een negatieve betekenis (p124)

Het ideaal van een rechtsstaat schrijft voor dat rechtsregels en grondwettelijk verankerde grondrechten het individu beschermen tegen willekeurig overheidsoptreden of tegen een overheid die op onrechtmatige wijze de toegang tot grondrechten ontzegt (p153)

Jongeren met migratieachtergrond ondergaan dagelijks identiteitscontroles, worden willekeurig opgepakt, preventief vastgehouden, geslagen, uitgelachen, onterecht beschuldigd van diefstal, overval, wapenbezit en worden in verschillende stadia van de gerechtelijke procedure ongelijk behandeld (p154, 191)

Vaak niet-Brusselse, jonge agenten die zich als 'cowboys' gedragen (p81)

Klacht indienen bij de politie? Dat heeft geen zin ... (p194)

Nieuwe digitale media: een megafooneffect (p155)

Transitie ... van de huidige toestand naar een toestand die we nog niet geheel kennen. Ons onvermogen om in te schatten waar die verandering heen leidt, creëert angst, onzekerheid en desoriëntatie (p140)

Maak transities zichtbaar. Ze bevinden zich vaak op de achtergrond in ons bestaan (p264)

Voor mij is religie niet veranderd ... Het is het debat rond religie dat veranderd is (p142)

Toenemende inbreuken op de godsdienstvrijheid van moslims (p154)

Verschuivende perceptie ten aanzien van de islam, toenemende onverdraagzaamheid en een dominant gevoel van machteloosheid bij jonge moslims (p144)

Media ... belangrijke actoren in het fabriceren van deze negatieve, stigmatiserende beeldvorming (p133)

Recht op zelfbeschikking? (p184)

Onverdraagzaamheid ten aanzien van religie en het zich opsluiten in de eigen religieuze identiteit (p167)

Eigenlijk worden we constant geïndoctrineerd door de media (~p125)

Die mensen in de Bataclan hebben niet gevraagd om te sterven, maar hoeveel mensen heeft Frankrijk niet gebombardeerd in Syrië? Hoeveel onschuldigen zijn daar gedood? (p122)

'Gesocialiseerd door de consumptiemaatschappij' (p169) . De druk van de consumptie-economie en de nieuwe communicatietechnologieën doen verlangens gemakkelijk ontsporen ... berooft ons van een belangrijk kompas, een reflectie op de juiste maat, op wat we werkelijk nodig hebben ... angst om door de consumptiemaatschappij als een 'loser' te worden uitgespuwd (p266). De consumptiemaatschappij is verdrukkend, verslavend (p168)

Verlangen naar erkenning (p152)

Het ons bewust worden van de consumptieverslaving stelt ons in staat te reflecteren over onze verlangens en die te heroriënteren op wat we werkelijk nodig hebben (p169)

Een 'geradicaliseerde samenleving'? Neoliberalisme gaat gepaard met blindelingse overgave aan ideeën en overtuigingen (hard werken lijdt tot geluk, de vrije markt zorgt voor sociale harmonie, competitie is noodzakelijk voor innovatie). De starheid en de blindheid van deze overtuiging, maar ook de ongevoeligheid voor argumentatie en voor schadelijke consequenties, komen aardig dicht bij 'fanatisme' (p167)

Hannah Arendt (2005) begrijpt de oorsprong van de totalitaire massabeweging en het daarmee verweven fenomeen van fanatisme vanuit de ineenstorting van sociale cohesie en het gevoel van overbodigheid. De ervaring niet meer tot de wereld te behoren en de existentiële angst die daarin weerklinkt, zijn de ideale humus voor een verlangen in een massabeweging op te gaan (p208)

'Radicalisering' is een vorm van zelfbescherming tegen diepe kwetsuren (p49)

Vele jongeren sleuren meervoudige levenskwetsuren mee. Ze hernemen die onbewust in hun gevoelens, verlangens en gedrag ... woede, onmacht, wanhoop ... Ze geven op, vluchten weg, sluiten zich af, revolteren of hebben elke vorm van initiatiefzin verloren (p171). afhaken, vluchten, terugplooien, revolteren, wachten, conformeren, zich uitwissen (p203)

In de levenskwetsuren weten we ons bedreigd in ons vermogen onszelf in vertrouwen met anderen te verbinden (p268)

Onrecht is de moeder aller kwetsuren (p183)

Levenskwetsuren van jongeren zijn ingebed in een gezinscontext, in het straat- en schoolleven en in de digitale wereld waar verre plekken uit alle uithoeken van de wereld zeer dichtbij kunnen komen (p175)

De combinatie van onrecht en onmacht zijn een destructieve voedingsbodem. Innerlijke woede, haat, wraak en een verlangen naar almacht kunnen hierin wortel schieten (p269)

Afwijzing ... wie eronder lijdt, voelt zich verworpen in zijn eigenheid (en zijn bestaansrecht) (p176). Wie zich in zijn recht om er te zijn ontkend weet, twijfelt onvermijdelijk aan de legitimiteit van zijn identiteit (p185)

Hoe kunnen we jongeren bijstaan opdat ze op een veerkrachtige manier met hun levenskwetsuren kunnen omgaan (p210)

Het gevoel dat kwaliteitsvolle ASO-scholen hun zorg, aandacht en energie vooral richten op een witte, geprivilegieerde elite (p198)

Ionatan (DST): Ik ben leerling in het middelbaar. De leraars moeten mij niet echt. Ik ben het jaar begonnen in klas D, dat is een moeilijke klas met 31 jongeren. In de klassen A, B, C zitten de Belgische Belgen. Onze klas is voor de vreemdelingen. Tijdens het jaar worden we vernederd door de leraars. Ze willen ons niet vooruithelpen. Ze komen gewoon hun lesuren geven. Geen enkele moeite om ons te helpen. Maar waarom bestaan er zulke leraars? En hoe kunnen jongeren zich echt vastbijten in hun studies? Ik heb de hoop op slagen opgegeven. Waarom hebben ze me niet geholpen? (p198)

Een intense ervaring van onrechtvaardigheid, een gevoel van op grond van afkomst het recht op degelijk onderwijs en gelijke onderwijskansen te zijn ontzegd (p199)

Structurele tekortkomingen in het onderwijs: o.a. te weinig diversiteit in het lerarenkorps, onvoldoende vertrouwdheid met de leefwereld van jongeren met migratieachtergrond ... Ondanks de goede intenties van directie en onderwijspersoneel is en blijft het onderwijssysteem blootgesteld aan discriminatie (p200,201)

Een geglobaliseerde samenleving ... 'Open' staat niet meer voor verdraagzaam, of zelfkritisch, maar voor weerloos, onzeker, angstig, kwetsbaar (p206)

Het perspectief van 'radicalisering' als 'spiegel' van een kwetsbare samenleving die tekortschiet in veerkracht, versterkt het inzicht dat je 'radicalisering' niet bestrijdt met het opvoeren van controle en toezicht, maar met het investeren in hefbomen van veerkracht die een samenleving en haar leden weerbaarder maken tegen de druk die van maatschappelijke transities uitgaat (p214)

Syriëstrijder ... Als onze maatschappij niet in staat is om voor zo iemand een kader te scheppen, om hem een kans te geven om zich weer in de maatschappij in te schakelen, welke boodschap geven we dan? (p239)

Aangewezen om het begrip 'radicalisering' zo weinig mogelijk te gebruiken ... Het gebruik van de notie 'radicalisering' is niet onschuldig (p258)

Lees 'radicalisering' als een constructie achteraf . een 'retrospectief' begrip (p258)

Laat de veiligheidsfocus los (p263)

Focus op veerkracht (p270)

1 / 65

Bron

Van de garantie voor het collectieve sociale welzijn, veranderde de verzorgingsstaat in een bestel van rechten en eisen van individuele burgers

In vergelijking met eerdere generaties groeien jongeren op in een geglobaliseerde, neoliberale economie, waar de primaire verantwoordelijkheid van de overheid ligt bij de private markt en niet bij het collectief welzijn

Urbanisering: de trek naar de stad ... Met name in grote steden zijn er zwakkere sociale banden, een lagere mate van sociale controle en toegenomen interacties tussen mensen met zeer uiteenlopende levensstijlen

Van denken vanuit het collectief zijn we opgeschoven naar denken vanuit het individu: mensen willen meer en meer autonoom keuzes maken

Verklarend mechanisme: afnemende existentiële onzekerheid. In welvarendere en veiligere samenlevingen kunnen individuen voorrang geven aan individualistische waarden zoals zelfexpressie en autonomie, omdat zij zich niet meer hoeven te richten op overleven

Vergrijzing ... mantelzorg(ers), solidariteit ... De opdracht meer voor elkaar klaar te staan, botst met het individualistische denken dat de laatste decennia in onze samenleving steeds meer gemeengoed is geworden

Hogeropgeleiden zijn sterk oververtegenwoordigd in het parlement en de regering en zijn ook veel vaker te vinden onder burgers die meedoen aan de politiek buiten verkiezingen en het bestuur om, zoals inspraakavonden en burgerinitiatieven. Zo is het niet vreemd dat lageropgeleiden het minder vaak eens zijn met de besluiten of het dominante geluid in de politiek. Lageropgeleiden ervaren dat er maar weinig mensen 'zoals zij' aanwezig zijn in de politiek

Vrouwen en minderheden gedijen beter in organisaties als zij mentoren hebben die op hen lijken

Burgers hebben meer vertrouwen in een politicus van wie zij het idee hebben dat deze kan invoelen wat er zich in hun leven afspeelt, die zich tot hen kan verhouden en met wie ze ervaringen delen

Sociale media ... Louter contact op basis van voorkeuren leidt tot sterke homogeniteit, minder verdraagzaamheid en mogelijke polarisatie, terwijl er tegelijkertijd meer mogelijkheden voor contact zijn dan ooit

Structurele vormen van uitsluiting. Dat is de kern als we het over inclusie van diversiteit hebben. Daarvoor moeten de structuren veranderen

Het conflict over sociale orde en diversiteit gaat samen met politieke elites die, in tegenstelling tot het conflict ten tijde van de verzuiling, meningsverschillen tussen burgers niet pacificeren, maar in belangrijke mate polariseren

Er is altijd ook 'agency': individuele handelingsruimte en verantwoordelijkheid

1 / 13

Hieronder een twee deeltjes uit een nieuwsbrief van De Correspondent (8/1/2026) en vervolgens een aantal elementen uit de Quickscan Arbeidsparticipatie van hoogopgeleide vluchtelingen - Een vergelijking tussen Europese landen en het delen van goede voorbeelden (4/9/2020).

Na 9 jaar heeft maar net iets meer dan de helft van de erkende vluchtelingen in Nederland betaald werk. ... Er is geen sector waar de win-win zo evident is: Nederland heeft grote personeelstekorten in de zorg, en veel nieuwkomers zijn zorgprofessionals (De Correspondent, 8/1/2026)

Of het 'm nu in grote obstakels of in kleine misverstanden zit: als het afgelopen jaar me iets heeft geleerd, dan is het wel dat 'meedoen' hartstikke makkelijk klinkt - maar eigenlijk knettermoeilijk is. En: dat het net zoveel moed vergt van Nederlandse zorginstellingen als van nieuwkomers zelf om echt te zorgen dat zij kunnen invoegen in ons zorgsysteem (De Correspondent, 8/1/2026)

De 100 Klubben (100 club) in Zweden bestaat uit bedrijven die zich, met ondersteuning vanuit de overheid, inzetten voor het in dienst nemen van minstens 100 vluchtelingen (Quickscan Arbeidsparticipatie)

Het doel was het opzetten van interventies op maat ingericht naar de behoefte van bedrijven om ten minste 100 vluchtelingen binnen 3 jaar aan het werk te krijgen. Door de lijnen tussen bedrijven en de nationale tewerkstellingsorganisatie heel kort te houden konden bedrijven sneller de juiste kandidaat vinden

Deze interventies zijn gericht op duurzaam verblijf en meer diepgang bij één baan die tevens aansluit op het opleidingsniveau van de vluchteling

Interventies die inzetten op langdurig verblijf op de werkplek beogen te voorkomen dat vluchtelingen uitvallen uit de arbeidsmarkt of van baan naar baan moeten gaan, met alle gevolgen van dien

In de Deense interventie IGU maakten werkgevers gebruik van fiscale voordelen wanneer een werknemer met vluchtelingenstatus langer dan 2 jaar bij het bedrijf werkte

Aandacht voor ongeschreven regels. Voor een succesvolle langere inzet op een werkplek is het van belang dat de werknemer met een vluchtelingenachtergrond zich ook goed kan handhaven wat betreft de ongeschreven regels en omgangsvormen. 'Buddies' kunnen daar vaak bij helpen

Vb: stage lopen. De coach doet na 1, 3, 5 en 6 maanden een follow-up om te bespreken hoe het gaat en te bespreken welke obstakels de deelnemer tegenkomt. Er ligt grote nadruk op het wegwijs maken in de ongeschreven regels op de werkvloer

Uitleg over de ongeschreven regels blijkt een van de slagingsfactoren voor vluchtelingen duurzaam aan het werk

Het overtuigen van bedrijven om mee te doen bleek een uitdaging. Echter, het bleek dat bedrijven graag nogmaals mee wilden doen als zij eenmaal over de streep getrokken waren

Taallessen als onderdeel van integratieprogramma's zijn vaak voornamelijk gericht op alledaagse communicatie, terwijl voor hooggeschoold werk vaak een meer gevorderd niveau van taalbeheersing nodig is. Een programma zoals het Zweedse SFX kan hier uitkomst bieden. Dit is een taalcursus die gericht is op professionele taalbeheersing, toegespitst op een specifieke beroepsgroep

Daarnaast geldt voor hoogopgeleiden vaker dan voor lager opgeleiden dat zij ook een baan kunnen vinden met Engels als voertaal . Hoewel beheersing van de nationale taal weliswaar van belang is voor hun sociale integratie, is het voor deze groep geen vereiste voor arbeidsparticipatie . Zij missen soms door deze verplichte taallessen de ruimte of flexibiliteit in hun agenda die nodig is om een baan op hun niveau aan te kunnen nemen

Goede samenwerking zorgt voor kennisdeling en synergie

1 / 14

Energie

De Correspondent gaat in op de nood, potentie en (on?)betaalbaarheid van kernenergie.

Er is één joekel van een nadeel: kernenergie is achterlijk duur. Kernenergie is duur en wordt alleen maar duurder – in tegenstelling tot de groene alternatieven. vooral te duur om te bouwen

Maar… wat als de wind niet waait en de zon niet schijnt? Op dit punt in de discussie wordt door voorstanders van kernenergie meestal gewezen op het verschil tussen opwekkosten en systeemkosten

Leuk natuurlijk, dat je goedkoop stroom kunt opwekken met een zonnepaneel, maar nu al zwemmen we in de overvloedige elektriciteit op een zonnige meidag (wanneer de stroomprijs onder de nul duikt), terwijl er juist stroomschaarste heerst op donkere, windstille januaridagen (stroomprijzen van meer dan 100 euro per megawattuur). Kortom: zonnestroom komt op momenten dat er geen behoefte aan is, en is er niet op momenten dat we het nodig hebben

Om vraag en aanbod in een weersafhankelijk energiesysteem op elkaar af te stemmen zul je moeten investeren in het energiesysteem – in batterijen, waterkracht, stroomkabels

Waarom zouden kerncentrales lekker gedijen in een energiesysteem waarin de stroomprijs grote delen van de dag richting nul gaat? Bedenk: een kerncentrale wil je zo veel mogelijk laten loeien om de hoge bouw-, onderhouds- en financieringskosten terug te verdienen

Er zijn nu al steeds meer dagen en uren waarop prijzen door gunstige weersomstandigheden tot onder het nulpunt dalen, waardoor zo’n blazend bakbeest als een kerncentrale gewoon verlies staat te draaien. En dat zal natuurlijk naarmate er meer marktaandeel komt voor zon en wind alleen maar toenemen

In een weersafhankelijk energiesysteem zijn er vooral financiële kansen voor flexibele energiebronnen, zoals batterijen, waterkracht, gascentrales, en elektriciteitskabels naar plekken ergens ver weg. Met energiebronnen zoals kernenergie die – weer of geen weer – door blijven blazen, is er geen synergie

Samenleven

Naar aanleiding van de overbevolking in de Belgische gevangenissen (100'n grondslapers) gaat Knack in gesprek met gevangenisarts Brecht Verbrugghe (10/12/2025). Hij stelt dat de overbevolking een maatschappelijk probleem is en dat de focus moet liggen op het beperken van de instroom, in plaats van de bouw van nieuwe cellen.

Minister van Justitie Annelies Verlinden (CD&V) kreeg 1 miljard euro meer. Maar dat geld gaat beter niet naar gevangenissen, zegt dokter Brecht Verbrugghe. 'Stop het zeker niet in extra gebouwen, waarvan internationaal bewezen is dat die alleen maar meer mensen in de gevangenis zullen doen belanden'

"Brussel legt een sterke focus op kleine straatcriminaliteit en drugsfeiten. Als je die mensen opsluit, worden ze op straat simpelweg vervangen, want je doet niets aan de oorzaken van de problemen"

"Uit mijn ervaring kan ik stellen - en studies ondersteunen dat - dat veel mensen slechter uit de gevangenis komen dan dat ze erin gingen. Dat merken we ook aan de recidivecijfers"

"De kern van het probleem ligt in de maatschappij. Denk aan de afbouw van de psychiatrische zorg, de besparingen in het sociaal beleid waardoor meer mensen in de precariteit terechtkomen, drugs nemen en/of verhandelen. Armoede, ongelijkheid, traumatische ervaringen, psychiatrische problemen: dat zijn de grote oorzaken van de criminaliteit, maar ook van gezondheidsproblemen"

"De gevangenispopulatie is totaal niet representatief voor de bevolking. Veel mensen spreken de taal niet, hebben weinig toegang gehad tot zorg of beseffen niet hoe ze klachten moeten formuleren. Het is een erg precaire populatie, vaak arm, met een bijhorende slechte gezondheid"

"De helft heeft een verslavingsproblematiek. Als je hen dan toch opsluit, moet daar een traject aan verbonden zijn, vanaf dag één. Dat gebeurt amper. Justitie heeft daar geen duidelijke visie op. Het debat gaat meestal over drugstesten, nooit over sociaal-medisch beleid om mensen van hun verslaving af te helpen. Dat gebrek aan visie is structureel en zorgwekkend"

"Mensen zonder papieren die een jas stelen in de Primark kunnen geen enkelband krijgen want ze hebben geen adres. Ze belanden dus in de gevangenis om puur administratieve redenen. Dat is niet alleen een ernstig moreel probleem, maar ook koren op de molen van extreemrechts en het levert de samenleving niets op"

"Investeer dat miljard dus liever in sociaal beleid, huisvesting en gezondheidszorg"

Overheidshuishouden

De gruwelen van beide wereldoorlogen zorgden voor een collectief besef van de universele kwetsbaarheid van het individu. In die sfeer zag de welvaartstaat zijn licht. Belastingen zouden zorgen voor intergenerationele solidariteit. Maar meer en meer wordt deze welvaartstaat uitgehold, deelde Griet Roels (UGent, Sociaal Werk) in 'Stad van alle leeftijden' in Muntpunt, 12/2/2026.

DeMorgen ging doe dag (12/2/2026) in op de kosten van de sociale zekerheid in België.

"Het sociale zekerheidsstelstel kostte in 2023 in totaal 174,2 miljard euro, een bedrag dat gelijkstond aan 28,9 procent van het bbp (602,4 miljard euro)"

"De grootste oorzaak van die stijging zijn de kosten verbonden aan de vergrijzing"

"Ouderdomsuitgaven, waarvan pensioenen de hoofdbrok vormen, maken bijna 42 procent van de sociale zekerheid uit"

"De tweede grootste uitgavenpost, ziekte, volgt met 28 procent op geruime afstand"

"Het hele continent veroudert zienderogen. Dat wordt dé grote uitdaging voor de komende jaren. Het gaat overigens niet enkel over pensioenen: ook het belang van invaliditeit in de uitgaven is sterk gestegen"

"Opvallend zijn ook de uitgaven inzake werkloosheid. Er wordt veel belang aan gehecht in het politieke discours – sinds kort beperkt de federale regering werkloosheidsuitkeringen tot twee jaar – maar eigenlijk gaat het om een relatief kleine uitgavenpost: 3,2 procent van al onze uitgaven. Tussen 2019 en 2024 is die kostenpost overigens sterk gedaald van 7,2 miljard euro tot 5,7 miljard euro"

"Het armoederisico daalde in ons land in zes jaar van 14,8 procent naar 10,9 procent. Algemeen wordt aangenomen dat het verhogen van de minimumuitkeringen, -pensioenen en -leeflonen door de vorige federale regering daarvoor heeft gezorgd"

"Traditioneel worden wij tot de zogeheten Bismarckiaanse socialezekerheidsstelsels gerekend. Dat wil zeggen dat er een sterke link bestaat tussen hoeveel je bijdraagt en wat je terugkrijgt. Wie veel werkt, krijgt een hoge werkloosheidsuitkering of een hoog pensioen"

"Wie doorheen zijn leven minder heeft bijgedragen, krijgt toch vaak forse minimumrechten. Omgekeerd liggen de maximumuitkeringen relatief laag. Ons socialezekerheidsstelsel is altijd vrij sterk gericht op herverdeling. Als je de impact naast de kost ervan legt, hebben wij een heel performant stelsel"

"Wij hebben een systeem waarin onze sociale bijdragen en belastingen worden geheven op een relatief smalle basis: bijna alleen op arbeid"

1 / 11

Econoom Kevin Spiritus sprak in De Morgen (26/10/2025) over het proces van de begrotingsopmaak.

"We moeten veel duidelijkere afspraken maken over de opmaak van onze begroting. De manier waarop het nu verloopt, met nachtelijke uitputtingsslagen tot onderhandelaars bij wijze van spreken in slaap vallen, is niet langer houdbaar. Zowel het beleidsvoorbereidende werk als de politieke besluitvorming zijn amateuristisch en onprofessioneel. Er kan onmogelijk goed beleid uit voortkomen"

"In Nederland is het grondwettelijk bepaald dat de begroting in september klaar moet zijn, ruim voor de Europese deadline dus. In de maanden ervoor worden alle mogelijke besparingen tot in het kleinste detail doorgerekend door de administratie. Op de dag dat de regering met haar begrotingsakkoord naar buiten komt, krijgen mensen al meteen een document met honderd bladzijden waarin het effect van iedere maatregel wordt toegelicht. In België is dat een A4’tje en moeten we weken wachten tot er meer uitleg komt. Het debat gaat nooit ten gronde over inhoud"

"An sich is dit een heel haalbare begrotingsoefening. De politieke vraag is gewoon: hoe gaan we de inspanning verdelen?"

"Wie 25.000 euro winst maakt op aandelen, wat heus niet iedereen gegeven is, zal daar 1.500 euro taks op betalen."

"In een ideale wereld presenteerde deze regering een fiscale hervorming met een fundamentelere verschuiving van lasten op arbeid naar lasten op consumptie, vervuiling of vermogenswinst."

"Het is zeer goed mogelijk dat de allergrootste fortuinen ook nu weer zullen ontsnappen. Tegenover die kapitaalmigratie staan nationale overheden zwak. Lange tijd was dat een excuus om dan maar niets te doen, tot verontwaardiging van zeer velen."

Uitdagingen en Kansen Brussel

Het Gewest wordt geconfronteerd met belangrijke uitdagingen op vlak van huisvesting, tewerkstelling, onderwijs, gezondheid en welzijn, schrijft BRUZZ naar aanleiding van de verkiezingen in 2024.

Het parlement van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest bestaat uit 89 leden, waarvan 17 Nederlandstalige en 72 Franstalige. De Brusselse regering bestaat uit 1 minister-president (die altijd Franstalig is), 4 ministers waarvan 2 Nederlandstalige en 2 Franstalige en 3 staatssecretarissen waarvan er minstens 1 Nederlandstalig is. Om een nieuwe regering te vormen, vormen eerst de Franstaligen en Nederlandstaligen elk binnen hun taalgroep een meerderheid. Daarna gaan ze met elkaar in gesprek, gebeurt de eigenlijke formatie en wordt het regeerakkoord gevormd (bron). Uit een visualisatie van BRUZZ daarover worden hieronder twee elementen getoond.

Zowel Frederik Lamotet van Respect Brussels (in BRUZZ, 22/12/2025) als politicoloog Dave Sinardet (in De Morgen, 1/12/2025) klagen dit gefragmenteerde systeem aan. Enkele quotes naar die artikels worden hieronder toegevoegd.

"De dubbele meerderheid en de twee gescheiden taalgroepen in het Brussels parlement maakten dit jaar de vorming van een regering moeilijk" (BRUZZ)

"een ongeziene versnippering van de Nederlandstalige stem in Brussel. Er zijn vandaag negen partijen in de Nederlandstalige taalgroep voor slechts zeventien zetels" (BRUZZ)

"De politiek verdeelt ons. Brusselaars, Nederlandstalig én Franstalig, moeten op dezelfde kieslijsten staan. Nu begint de splitsing al op het scherm in het stemhokje. Brussel is geen stad die zich laat opsluiten in een communautair keurslijf uit de vorige eeuw." - Frederik Lamotet, BRUZZ

"De opdeling tussen Frans- en Nederlandstaligen is artificieel in een stad met 184 nationaliteiten, en zoveel taalgemengde gezinnen" - Frederik Lamotet, BRUZZ

"Hervorm het Brusselse kiessysteem met tweetalige lijsten" - Frederik Lamotet, BRUZZ

Verkiezingen BXL NL taartdiagram — Nederlandstalig verkiezingsresultaat Brussel 9/6/2024 (totaal aantal stemmen: 53.6 duizend) (eigen figuur).

Verkiezingen BXL FR taartdiagram — Franstalig verkiezingsresultaat Brussel 9/6/2024 (totaal aantal stemmen: 375.5 duizend) (eigen figuur).

"Het systeem dat vandaag gehanteerd wordt bij de Brusselse verkiezingen is ontworpen voor een Brussel dat niet langer bestaat" - Sinardet, De Morgen

"Toen het in de jaren 1970-1980 bedacht en onderhandeld werd, vormden buitenlanders en Belgen van recente buitenlandse afkomst slechts een relatief bescheiden deel van de Brusselse bevolking. De taalkwestie stond centraal in de Brusselse politieke debatten. Het was bijna ondenkbaar dat een Franstalige op een Nederlandstalige zou stemmen, of omgekeerd" - Sinardet, De Morgen

"Het resultaat was een Brussels kiessysteem met twee aparte kiescolleges" - Sinardet, De Morgen

"Franstalige en Nederlandstalige partijen vormden in principe los van elkaar een meerderheid, die vervolgens 'automatisch' de gloednieuwe bestuursploeg opleverde. Lange tijd ging dat goed." - Sinardet, De Morgen

"Sinds de verkiezingen van 2024 ziet zowat iedereen in dat het huidige systeem met twee strikt gescheiden kiescolleges heeft bijgedragen tot de blokkering" - Sinardet, De Morgen

"Tegenwoordig maken Belgen van wie beide ouders als Belg geboren zijn nog amper 22 procent van de Brusselaars uit. Slechts 40 procent van de Brusselaars heeft het Frans als enige moedertaal, en slechts 5 procent het Nederlands" - Sinardet, De Morgen

"Wie een lijst indient in het Franse kiescollege heeft zo'n 20.000 stemmen nodig om de kiesdrempel en een eerste zetel te halen, terwijl in het Nederlandse kiescollege minder dan 5.000 stemmen volstaan" - Sinardet, De Morgen

"Een hervorming van het kiessysteem die meer is afgestemd op de nieuwe werkelijkheid in de hoofdstad. Bij de Brusselse verkiezingen moeten voortaan tweetalige lijsten ingediend kunnen worden" - Sinardet, De Morgen

"Om de kansen van partijen die op eigen houtje opkomen te vrijwaren - om N-VA niet te noemen - kan de kiesdrempel omlaag ... van 5 naar 3 procent" - Sinardet, De Morgen

Dekolonisering, grenzen, migratie, gesloten centra

Fanons 'De verworpenen der aarde' is een zeer aangrijpend boek over kolonisering, ontmenselijking en dekolonisering. Over vernedering, kwetsuren, opgestapelde woede en agressie. Over de ongelofelijke link tussen het kolonialisme en het kapitalisme. Over de ontwikkeling van Europa op de kap van anderen. De tekst stamt uit 1961, maar is nog razend actueel.

"Eeuwenlang hebben de kapitalisten zich in de onderontwikkelde wereld gedragen als ware oorlogsmisdadigers. Deportaties, massamoord, dwangarbeid, slavernij waren de belangrijkste middelen die het kapitalisme gebruikt heeft om zijn voorraden aan goud en diamanten, zijn rijkdommen te vergroten en zijn macht te vestigen" (p73)

"Deze Europese weelde is letterlijk schandalig, want ze is gebouwd op de rug van de slaven, ze heeft zich gevoed met het bloed van de slaven, ze komt regelrecht van de bodem en uit de bodem van die onderontwikkelde wereld. [...] De welvaart en de vooruitgang van Europa zijn opgebouwd met het zweet en de lijken van de negers, de Arabieren, de Indiërs en de mensen van het gele ras" (p70)

"Het land dat vroeger overheerst werd, wordt een economisch afhankelijk land" (p71)

"De waarheid is dat wij deze omstandigheden niet moeten accepteren. Wij moeten de situatie waartoe de westerse landen ons willen veroordelen ronduit weigeren. Het kolonialisme en het imperialisme zijn niet quitte met ons, wanneer ze hun vlaggen en hun politiemacht van ons grondgebied teruggetrokken hebben"

"Het is de kolonist die de gekoloniseerde heeft gemaakt en onophoudelijk weer maakt" (p25)

"Kort geleden heeft het nazisme heel Europa veranderd in een ware kolonie. De regeringen van de verschillende Europese naties hebben schadevergoeding geëist en hebben teruggave gevraagd in geld en in natura van de rijkdommen die hun ontstolen waren ... Duitsland zal betalen" (p73)

"De rijkdom van de imperialistische landen is ook onze rijkdom" (p74)

1 / 7

Globaal

Verdere inspiratie

In MaatschapWij (2/4/2026) verkent Catherine Boone in zachte taal hoe verbondenheid en veerkracht elkaar versterken als twee stromingen die ons uitnodigen om met openheid en zachtheid aanwezig te zijn.

"Verbondenheid groeit waar we durven vertragen, waar we werkelijk aanwezig zijn, waar we onze menselijkheid delen zonder haast"

"Veerkracht is geen hardheid, maar het zachte vermogen om mee te bewegen met wat het leven van ons vraagt"

"Verbondenheid en veerkracht voeden elkaar. Samen vormen ze een stille kracht die ons draagt, juist wanneer het leven ons uitdaagt om aanwezig te blijven"

"Verbondenheid begint vaak klein. In de zachte vanzelfsprekendheid van een blik die je volledig ziet. In een gesprek dat niet probeert te overtuigen, maar wil begrijpen. In iemand die vraagt hoe het werkelijk met je gaat, en niet haastig doorloopt wanneer het antwoord even tijd nodig heeft"

"Kwetsbaarheid wordt in die momenten geen last, maar een toegangspoort tot menselijkheid"

"Verbonden zijn betekent niet dat we dezelfde richting op bewegen of dezelfde overtuigingen delen. Het is geen gelijkheid, maar openheid"

"Het vraagt de moed om nieuwsgierig te blijven, ook wanneer we elkaar niet helemaal begrijpen. Om te erkennen dat verschillen niet bedreigend zijn, maar uitnodigend"

"In een wereld die soms sneller polariseert dan verbindt, wordt het steeds belangrijker om de mens achter de mening te blijven zien. Niemand heeft een volledig overzicht; alleen samen naderen we iets wat op volledigheid lijkt. Wanneer we dat beseffen, ontstaat er ruimte voor nuance, voor adem, voor mildheid - precies de grond die veerkracht nodig heeft"

"Verbondenheid kan alleen bestaan wanneer er ook ruimte is voor rust en zachtheid"

"In een samenleving waarin onze aandacht voortdurend wordt aangetrokken, is stilte een vorm van zorg geworden. Een moment van thuiskomen"

"Veerkracht wordt niet geboren uit hardheid of doorzettingsdrang, maar uit het vermogen om zacht te blijven bij wat moeilijk is. Een gesprek dat troost biedt zonder iets te willen fixen"

"Veerkracht is geen pantser, maar een innerlijke soepelheid die ontstaat wanneer we onszelf toestaan om mens te zijn"

"We hoeven niet perfect te zijn. We hoeven alleen eerlijk te zijn. Soms stevig, soms zoekend, soms licht, soms moe"

"Wanneer we kiezen voor zachtheid, kiezen we niet voor kwetsbaarheid zonder bescherming, maar voor leven zonder verharding"

"Verbondenheid maakt ons niet afhankelijk, maar gedragen"

"Veerkracht maakt ons niet onkwetsbaar, maar flexibel. Misschien is dat wel de essentie: dat we leren meebewegen, zonder onszelf te verliezen"

1 / 16

In DeMorgen (za 2/8/2025) gaat econoom Koen Schoors in op ons systeem in transitie.

"Dat is hoe het altijd gaat: om de zeventig à tachtig jaar verandert de wereld"

"het sterven van een oud systeem en het ontstaan van een nieuw, gaat altijd gepaard met conflict"

Oude systemen verdwijnen nooit goedschiks

"De wereld draait op macht"

"In 2024 was de productie van wind- en zonne-energie in de hele EU al groter dan die van elektriciteit op basis van steenkool, olie en gas … Vandaag is de hoofdmoot al hernieuwbare energie"

Autodeelsysteem ... "Het vraagt alleen om een ander denkpatroon: een auto is niet iets om te hebben, maar om te gebruiken"

De verschuiving van eigendom naar gebruik is heel logisch. … veel beter gebruik van middelen ... vaak veel goedkoper ...

Toestellen zouden voor een veel langere levensduur ontworpen worden

"Nu worden toestellen zo gemaakt dat de slijtage ingaat zodra de garantie verstreken is"

"Economie drijft bijna alles. Als je die mechanismen goed begrijpt, vallen veel puzzelstukjes ineens in elkaar"

"Spelen is mijn kernwaarde. Als je stopt met spelen, ben je al dood"

In het najaar van 2025 gaf Rutger Bregman een reeks Reith lectures, een prestigieuze jaarlijkse lezingencyclus georganiseerd door de BBC. De Correspondent verzorgde vertalingen van deze lezingen (26/11/2025, 2/12/2025, 9/12/2025, 16/12/2025).

In de Amerikaanse Freshman Survey, waarmee sinds de jaren '60 de waarden van eerstejaarsstudenten worden geregistreerd, antwoordde een halve eeuw geleden nog 80-90% dat ze 'een betekenisvolle levensfilosofie' wilden ontwikkelen, op de vraag naar hun belangrijkste levensdoelen. Slechts 50% vond 'veel geld verdienen' het belangrijkst. Tegenwoordig is het precies andersom. Nu zegt 80-90% dat rijk worden het meest ertoe doet. Slechts de helft vindt een betekenisvol leven nog belangrijk

Een wiskundig genie dat bij Facebook aan de slag ging, stelt: 'De slimste koppen van mijn generatie zijn aan het nadenken over hoe ze mensen het beste op advertenties kunnen laten klikken'

Op dit moment hebben we te maken met een duizelingwekkende verspilling van talent. De slimste koppen van Europa zijn niet bezig met het bouwen van start-ups of het oplossen van echte problemen, ze zijn rapporten aan het schrijven en audits aan het voorbereiden

In plaats van mensen te inspireren met een wenkend toekomstperspectief, is links in zichzelf gekeerd, versplinterd in steeds kleinere morele kringetjes

En dus hebben we nu wel de juiste pronouns, maar geen progressief belastingstelsel. We erkennen het recht van inheemse volkeren op hun land, maar we hebben geen betaalbare huizen. Onze taal is inclusief, maar we sluiten steeds meer mensen buiten. We hebben de beeldvorming, maar niet de resultaten

Als je nu al gruwt van het dagelijkse nieuws, dan verzoek ik je met klem: denk groter. Het kan nog veel erger worden. Stel je voor dat je over tien jaar een terugblik leest op het komende decennium. Als dat een verhaal zou zijn over hoe een autoritair regime de macht heeft overgenomen, dan lees je in de eerste hoofdstukken precies wat er nu gebeurt

Een generatie van elites heeft buitengewone privileges geërfd, ging naar de beste scholen, heeft toegang tot de hoogste kringen en de machtigste instituten. Maar ze hebben die privileges niet gebruikt om de publieke zaak te dienen, maar vooral zichzelf

Het doel van macht is om goed te doen

We hebben een nieuwe soort ambitie nodig, een die niet draait om status, geld of roem, maar om integriteit, moed en publieke dienstbaarheid. Een morele ambitie.

Dit klinkt misschien naïef. Maar juist omdat het allemaal veel slechter kan aflopen, kan het óók veel beter worden. De geschiedenis is niet louter een serie ineenstortingen, ze zit ook vol met verbazingwekkende keerpunten

Als het midden instort, als niemand meer ergens in gelooft, als de oude wereld zo heeft afgedaan dat zelfs de grootste gek een beter alternatief lijkt, dan neemt de geschiedenis vaak een duistere afslag

Overal in het Westen slinkt het vertrouwen in de democratie. Mensen haken af en swipen weg. Ze koesteren geen vertrouwen meer in politici, in de media, in rechtbanken, in verkiezingen. Ze hebben te veel schijnheiligheid gezien, te veel gebroken beloften

'Veel erger dan dit kan het niet worden' ... Toch kan het wél erger worden. Veel erger.

Het verleden is veel meer dan een kerkhof van rampen, het is ook een bron van hoop. Ik ben altijd gefascineerd geweest door kleine groepjes koppige mensen die de loop van de geschiedenis hebben veranderd

Wat al deze pioniers gemeen hadden, was een heldere visie, een schaalbare strategie en een onverzettelijke vasthoudendheid om hun doel te bereiken

'Twijfel er nooit aan dat een kleine groep bedachtzame, toegewijde burgers de wereld kan veranderen. Dat is zelfs het enige wat ooit verandering teweeg heeft gebracht' - Margaret Mead

De geschiedenis kan soms plotseling afbuigen in een onverwachte richting

'Het is niet de criticus die ertoe doet' - Theodore Roosevelt. De geschiedenis wordt niet veranderd door mensen die niets op het spel zetten

Verandering komt van mensen die het risico nemen dat ze voor paal komen te staan, die fouten maken, die neergehaald worden en gewoon weer opstaan. Soms winnen ze, vaak falen ze

Zelfs als ze falen, bereiken ze meer dan al die mensen die het nooit geprobeerd hebben, die op safe spelen, die ironie verkiezen boven lef

De strijd tegen de slavenhandel en de slavernij ... Het belangrijkste is dat je je realiseert hoe vreemd deze beweging was. Hoe volslagen onwaarschijnlijk.

Een klein groepje ... een beweging die miljoenen in beweging bracht om een van de oudste economische systemen ter wereld omver te werpen

"Verspilling van talent. Het grootste probleem van onze tijd is niet klimaatverandering, het risico van een volgende pandemie of het ineenstorten van de democratie. Het grootste probleem is dat veel te veel slimme geesten van alles doen behálve het aanpakken van die bedreigingen"

Hoe breng je zo'n culturele revolutie tot stand? Hun antwoord was simpel: door te praktiseren wat je predikt

Vrijwel iedereen verlangt naar erkenning. De meesten van ons willen gezien en bewonderd worden. Maar tegenwoordig bewonderen we de verkeerde dingen, en de verkeerde mensen

Dit gaat niet om links tegen rechts. Dit gaat om serieusheid versus luiheid, toewijding versus apathie, goed tegen kwaad

De wereld in tijden van crisis is uitzonderlijk kneedbaar . Daarom zijn dit soort momenten zo gevaarlijk, maar ook zo kansrijk.

1887, het Waarlijk Radicale Programma: een achturige werkdag, kiesrecht voor vrouwen, een salaris voor parlementsleden, een progressief belastingstelsel, openbaar onderwijs, gratis schoollunches en zelfs de nationalisatie van de spoorwegen. Destijds werden dat soort ideeën als volstrekt onmogelijk gezien, het soort plannen dat alleen mafklappers op papier zouden zetten

Maatschappelijke verandering moest beginnen bij persoonlijke verandering. Want als je jezelf kon veranderen, dan volgde de wereld vanzelf

De neoliberalen, 1947, vreesden dat de groeiende macht van de staat zou leiden tot een nieuw soort tirannie. De neoliberalen geloofden in het primaat van het eigenbelang. Ongeacht het probleem, hun antwoord was altijd hetzelfde: laat de staat zich terugtrekken, en geef het bedrijfsleven alle ruimte

De neoliberalen wisten dat ze zich met hun ideeën ver buiten de mainstream bevonden, maar dat maakte hen juist strijdlustig

'Alleen een crisis - of die nu echt is of verondersteld - kan voor ware verandering zorgen. Wanneer die crisis zich voordoet, hangen de acties die worden ondernomen af van de ideeën die voorhanden zijn. Dat, geloof ik, is onze belangrijkste taak: alternatieven voor bestaand beleid ontwikkelen, ze levend en beschikbaar houden totdat het politiek onmogelijke politiek onvermijdelijk wordt.' (Milton Friedman, 1982)

Toen de crises van de jaren zeventig uitbraken – stagflatie, de oliecrisis, massale stakingen – sloegen de neoliberalen keihard toe. Decennialang hadden ze een netwerk opgebouwd van denktanks, tijdschriften en stichtingen, om ervoor te zorgen dat hun ideeën 'voorhanden' waren

In de jaren daarna ontstond een nieuw soort gezond verstand. De overheid was het probleem. De markt was de oplossing. Vooruitgang betekende dereguleren, privatiseren, bezuinigen, globaliseren. Stap voor stap werden staatsbedrijven verkocht, vakbonden verzwakt en uitkeringen gekort

Even leek het alsof het neoliberalisme werkte: de inflatie werd getemd, de economische groei kwam weer op gang en de aandelenbeurzen gierden omhoog. Maar met het verstrijken van de jaren werd duidelijk tegen welke prijs dat gebeurde: uitgeholde gemeenschappen, groeiende ongelijkheid, financiële crises en ecologische vernietiging

We kunnen dat wéér doen: het onmogelijke onvermijdelijk maken

Overal ter wereld snakken mensen naar verandering, naar grote verhalen, naar een nieuwe koers

De crisis ís gearriveerd . en nu hangt alles af van de ideeën die voorhanden zijn

Het fabianisme en het neoliberalisme hadden samenhang, een overtuiging, een strategie

Stel je een wereld voor waarin banken automatisch informatie delen, zodat fortuinen niet meer stilletjes kunnen verdwijnen in Zwitserse kluizen. Waarin multinationals niet langer hun winst kunnen wegsluizen naar Ierland of Bermuda, maar een minimum aan belasting betalen in alle landen waarin ze actief zijn. Waarin de miljardair met een jacht van 200 miljoen op basis van dezelfde voorwaarden bijdraagt als de verpleegkundige of de leraar

Decennialang werd ons verteld dat dit niet mogelijk was. Dat de rijken altijd door de mazen van de wet zouden glippen en hun geld zouden verstoppen in het buitenland. Maar inmiddels hebben we de gereedschappen, de spreadsheets en een concreet stappenplan om een eerlijk belastingstelsel tot werkelijkheid te maken

Cynisme en apathie zijn overal in opmars, en mensen voelen zich verraden door hun elites

De landbouw, liet Jared Diamond zien (1987), was een regelrechte ramp. Met akkers en ploegen kwamen ook prinsen en koningen, oorlogen en slavernij

Amerikaanse tieners spenderen nu 70% minder tijd aan het geven of bijwonen van feestjes dan in 2003, toen ik 15 was. Sociale media beloofden ons verbinding en gemeenschap, maar ze brachten ons vooral eenzaamheid en woede.

Die platformen belonen de luidruchtigste, woedendste en extreemste stemmen. Mensen die zowel een hoge mate van psychopathie als lage cognitieve vermogens hebben, zijn het actiefst in online politieke gesprekken. The survival of the shameless

Wat is heilig? wat moeten we beschermen? ... "de kleine dingen: lachen en zingen, vriendschap, spel, de verwondering van kunst, de schoonheid van de natuur, het geschenk van aandacht". Ik geloof dat de strijd om wat heilig is de bepalende strijd van onze tijd is.

Er zijn krachtige stemmen op rechts die volhouden dat je vooral trouw moet zijn aan je eigen stam, je eigen land, je eigen soort. Zij praten over liefde alsof het een schaars goed is, iets wat je moet hamsteren in plaats van delen. Ze denken dat het verkleinen van je morele kring je compassie versterkt.

Hoe de toekomst afhangt van wat wij heilig achten ...

1 / 48

Een groepje mensen kwam samen op 1 februari 2026 om te bespreken hoe we het gangbare narratief in de samenleving kunnen wijzigen, hoe onze samenleving er zou kunnen uitzien als we die opnieuw bedenken. Hieronder worden enkele quotes of elementen aangegeven. (zie ook Collega's).

"Only managing the symptoms is not enough. It's about the underlying systems"

"Disconnection from nature"

"VEERKRACHT inbouwen"

"Scarcity is organised, Nature is abundance"

"Neoliberalism is a story. There are different stories. Tell new stories."

"Words create realities. We tell stories"

"As humans, we have a resistance to change"

"These hopeful organizations ... need to be organized"

"Our dream society: van verlangengedreven -> nodengedreven?; authenticity; freedom of identity; Hope, joy, play, kindness; kindsheid; mutual care"

"People coming to our wealthy nations because they've been extracted at home"

"We mismanage our waste ... How positive can it be for economy if we manage our waste better"

"You're born, so you can be"

"Communication is the key"

"... little seeds"

"Whatever you do, do it with conviction"

1 / 15

Het boek Voorlevers van de nieuwe samenleving (2025) van Jelleke de Nooy van Tol is een verzameling van informatie, initiatieven, mensen, bedrijven, organisaties en netwerken, alsook websites, boekentips, podcast inspiratie, filmpjes en tekeningen die werken aan de welzijnseconomie (in Nederland). Jelleke probeert ze op te lijsten en zichtbaar te maken, om te tonen hoe groot die beweging al is. Al die kleine initiatieven op zich lijken misschien een druppel op een hete plaat maar allemaal samen vormen ze een golf, een krachtige beweging. De nieuwe samenleving bestaat al, en dat moeten we van elkaar voelen, dat we niet alleen zijn, dat het waarde heeft wat we doen, elk op ons terrein, vanuit onze kracht.

Veel van de specifieke organisaties en initiatieven die in het boek vernoemd of beschreven worden, werden opgenomen bij collega's of elders op de website.

Dit boek is beschikbaar via onze beperkte bib. Wens je het boek uit te lenen, dat kan! Stuur ons graag een mailtje, info@masst.be .

Wat aandacht krijgt, groeit (p416)

"Wat geweldig dat niemand ook maar één moment hoeft te wachten met het verbeteren van de wereld" (Anne Frank, p34)

Volgers zijn heel belangrijk, want die transformeren de eenzame pionier, die eerst als idioot gezien werd, in iemand die de moeite waard is om gevolgd te worden (p34)

Ego-overstijging betekent dat we onszelf niet langer centraal stellen, maar leren handelen in functie van een groter geheel (Petra De Sutter, p356)

We leven in een tijd van individualisering, zelfprofilering en polarisatie. Maar de grote uitdagingen van onze tijd - klimaatverandering, pandemieën, sociale ongelijkheid - vragen om collectieve verantwoordelijkheid (Petra De Sutter, p358)

Wij leven nu. En daarmee bepalen we vanalles voor de mensen en het leven na ons (p373)

Het geheim van verandering is om niet al je energie te richten op het bevechten van het oude, maar op het ontwikkelen van het nieuwe (p390)

Er bestaan al heel lang milieubewegingen, pioniers en mooie duurzame initiatieven en bedrijven, maar ze blijven allemaal gescheiden van elkaar aan hetzelfde doel werken op relatief kleine schaal. Zo zijn ze geen volwaardige partij voor de conservatieve krachten. Alleen door samen te werken en krachten te bundelen, ontstaan een beweging die zo groot is dat ze onomkeerbaar is (p152)

We zien deze collectieven alleen nog niet als een beweging (p409)

We willen verbinden en verbeelden, om te versnellen en te veranderen (p153)

Al die organisaties zijn als organen in een menselijk lichaam. Ieder orgaan is anders en heeft eigen functies, kwaliteiten en specifieke (organisatie)vormen, en ze zijn allemaal nodig. Ze werken complementair aan elkaar om het geheel gezond te maken en houden (p412)

Transities worden niet gerealiseerd door individuele organisaties, maar door samenwerkende netwerken. De uitdaging is om deze netwerken te structureren zonder ze te verstikken in bureaucratie (p417)

3 belangrijke pijlers die onze tijd kenmerken: technologie, natuurbeheersing, hyperconnectiviteit (p102)

Om de Aarde te redden moeten we twee dingen doen: weer verliefd worden op de natuur en stoppen met ons machteloos te voelen (Mathijs Schouten, p272)

De keuzes van vandaag bepalen de wereld van morgen (p58)

Vanuit onze overtuigingen en wat we van waarde vinden, creëren we verhalen over hoe de werkelijkheid in elkaar zit (p47)

Die verhalen bepalen wat we wel en niet belangrijk vinden, welke keuzes we maken, hoe we handelen en afspraken maken (p47)

Op basis van het verhaal maken we een sociaal contract, een stelsel van afspraken om de manier van samenleven te organiseren (p37)

Ons huidige sociale contract is gebaseerd op het dogma van economische groei, marktwerking, individualisme, materialisme en kortetermijndenken, met een eenzijdige focus op economische waarden (Patrick Huntjens, p237)

Wat nodig is, is een nieuw sociaal contract. Een "natuurlijk" contract met een radicaal andere kijk op de relatie tussen de mens en zijn omgeving (Patrick Huntjens, p239)

Een natuurlijk sociaal contract gaat uit van een ecocentrisch wereldbeeld, waarin de mens onderdeel is van een groter geheel, van een sociaal-ecologisch systeem, van onze planeet (p237)

From an individualistic view of society to a view where humans are one part of a social-ecological system (p238)

Verhalen vormen onze overtuigingen, die maken een mentaal beeld van hoe wij vinden dat de wereld werkt (p93)

Geloof je dat alle levende wezens familie zijn van elkaar, dan zul je ze op een andere manier behandelen dan wanneer je denkt dat de natuurlijke wereld een natuurlijke hulpbron is die naar believen uitgebuit kan worden . Ga je ervan uit dat andere mensen van nature coöperant zijn, dan zul je je medemens anders benaderen dan wanneer je denkt dat iedereen een egoïst en een concurrent is (Jeremy Lent, p94)

We misbruiken het land omdat we het als gebruiksgoed beschouwen. Zodra we land gaan zien als onderdeel van de gemeenschap waar we toe behoren, dan leren we om te gaan met land vanuit liefde en respect (Aldo Leopold, p244)

Andere overtuigingen creëren een nieuwe wereld (p379)

An indigenous elder reminded me of the difference between a Western settler's mindset of "I have rights" and an indigenous mindset of "I have obligations" Instead of thinking I am born with rights I choose to think that I am born with obligations to serve past, present and future generations and the planet herself (Katelyn Harding, p236)

De economie is wat uit de hand gelopen de afgelopen 20 jaar, doordat we vooral stuurden op financiële winst (voor aandeelhouders), efficiëntie en kostenbesparing, waardoor we zowel mensen als grondstoffen en de toekomst gingen uitbuiten (p44)

In de westerse wereld sturen we niet op waarden of op beoogde impact, maar op winst voor topmanagement en aandeelhouders (p270)

De ongebreidelde consumptiegroei in het noorden berooft miljoenen mensen in het zuiden en toekomstige generaties van een leefbare toekomst (Bob Goudzwaard, p45)

Groei van westerse economieën en de plundering van de natuurlijke rijkdommen in het globale zuiden (p81)

Wie minder vluchtelingen wil (en meer huizen voor Nederlanders), moet iets doen aan het feit dat grote stukken aarde onleefbaar worden (p225)

Kapitaal is van middel een doel geworden (p44)

Het doel van een economie moet het algemeen belang zijn (p198)

Dat mensen met plezier en voldoening kunnen werken (p194)

Vaak doen we dingen omdat we ze altijd zo doen (p266)

Systeemverandering. Met dat 'systeem' bedoelen we de organisatie van onze samenleving (p28)

Tot nieuwe spelregels komen (p181)

Je bent uitgenodigd om mee te werken en te denken aan nieuwe wet- en regelgeving, belastingsysteem, prijsvorming en besluitvorming (p34)

Afbouwen wat we niet meer willen: overconsumptie, verborgen slavernij, uitbuiting, watervervuiling, plastic (p31)

Belastingverschuiving. Van arbeid naar de meest vervuilende vormen van consumptie (p78)

Van sturen op winst naar sturen op welzijn (p92)

'Economics as if People Mattered' (E. F. Schumacher, p262)

Niet altijd beseffen we dat er keuzemogelijkheden zijn . Wij 'zijn' de economie (p49)

Drie economieën: planeet, samenleving en financiën. In een gezonde situatie is de financiële economie dienstbaar aan de samenleving (de reële economie, de mensen-die-dingen-maken-economie), en die is weer dienstbaar aan, en ingebed in de natuur (het huishouden van de planeet) (p47)

Ons geloof in de neoliberale economie en de van de werkelijkheid losgezongen financiële markten ... zijn de veroorzakers van de uitbuiting van mensen, landen, natuur, dieren en natuurlijke hulpbronnen (p19)

Er stroomt veel meer geld van arme naar rijke landen dan andersom (p70)

Groei moet weer een middel worden, geen doel (p64)

Heel wat dingen die negatief zijn voor de samenleving kunnen het bnp doen stijgen (p81)

We proberen onze problemen op te lossen met dezelfde manier van denken als waarmee we de problemen veroorzaakt hebben . Dat werkt niet (Albert Einstein, p76)

Voor het pad van groene groei zijn enorm veel grondstoffen nodig (p77)

Paradox van Jevons: de helft van alle milieuwinst die we bereiken doen we weer teniet door consumptiegroei (p77)

We zijn in een tijdperk waarin niet de economie maar onze kwaliteit van leven moet groeien (p76)

Het idee van ontgroei is niet dat we ineens allemaal met minder moeten doen. Het gaat erom dat we toe-eigening, winning van grondstoffen, productie, distributie, consumptie en afval op een andere manier gaan organiseren (p81)

Re-growth richt zich op het herdefiniëren van groei en nieuwe economische modellen die het herstellend vermogen van ecologische systemen ondersteunen in plaats van uitputten (p153)

Het geldsysteem houdt ons in de klem (p70)

Een geldsysteem is geen natuurwet . Het is iets wat 100% door de mens is geconstrueerd . We kunnen net zo goed andere geldsystemen creëren die als basis het langetermijndenken hebben en doen wat nodig is (p72)

Circulair geld is een democratisch opgezet geldsysteem zonder rente, speculatie en de bijbehorende groeidwang (p76)

De factoren die de brede welvaart bepalen staan er niet goed voor. Onze natuur staat er niet goed voor, de kwaliteit van het oppervlaktewater is bar, het woningtekort loopt op en het aantal mensen met obesitas stijgt (p250)

Natuur maakt ons schatrijk. Ze geeft mensen en dieren frisse lucht, drinkbaar water, grondstoffen, voedsel, gezondheid, rust en ontspanning. Natuur verbindt ons met onszelf en met elkaar (p118)

Kinderen die veel in de natuur zijn kunnen beter omgaan met stressvolle gebeurtenissen, overwinnen hun angsten en verleggen hun grenzen, kunnen zich beter concentreren (p337)

Gezondheid is meer dan niet-ziek-zijn (p21)

We zouden meer plantaardige dan dierlijke eiwitten moeten eten omdat dit de voedselzekerheid, gezondheid en de biodiversiteit ten goede komt (Reindert Augustijn, p98)

Door meer biodiversiteit terug te brengen krijg je een robuuster systeem (p142)

Biodiversiteit, zie het als een blokkentoren: met het weghalen van 1 blokje zal de toren niet instorten [wel fragieler worden], maar als er meer en meer blokjes weggehaald worden zal de toren omvallen (p112)

Zonder gezonde levende bodems geen gezonde landbouw en geen voedsel (p127)

De Zonnehoeve: een gemengd biologisch-dynamisch bedrijf. In droge periodes, als overal het land dor en droog is, zijn de landerijen van de Zonnehoeve nog groen. Dat krijg je als de bodems zo vol leven zijn dat ze goed water kunnen vasthouden (p169)

Het is noodzaak om monocultuurlandbouw om te zetten naar vormen van agroecologische landbouw om de biodiversiteit, bodemleven en waterkwaliteit te verbeteren, en klimaatverandering in te dammen (p272)

Mensen kunnen het goedkopere pak zuivel kopen of bewust kiezen voor het duurdere biologische product. Doen ze het laatste dan laten ze zien dat ook zij het belangrijk vinden dat gezonde producten op een natuurlijke wijze worden geproduceerd. De consument bepaalt op wat voor wijze er geboerd wordt (p146)

Het gaat niet om de 'koe' maar om het 'hoe' (p136)

Boeren gaat om een totaalconcept (p170)

Boeren zelf zijn de oplossing voor de landbouwcrisis (p181)

Momenteel gaat 3/4 van de landbouwsubsidiepot naar boeren als hectaretoeslag. Hoe meer hectares, hoe meer subsidie, ongeacht hoe natuurvriendelijk je boert (p134)

Sinds de tweede wereldoorlog is de voedingsstoffendichtheid in de bodem door de intensivering en industrialisering van de landbouw met tientallen procenten afgenomen (p351)

Wat niet in de bodem zit, kan ons voedsel ook niet opnemen en komt ook niet op ons bord terecht en kan dus ook niet in onze darmen worden opgenomen. De gezondheid van de bodems bepaalt onze gezondheid (Rineke Dijkinga, p350)

Drinkbare rivieren zijn een indicator voor de gezondheid van het stroomgebied (p120)

De zee en het leven in de zee is van zichzelf (p113)

Regeneratie is het leven centraal stellen in elke beslissing die je neemt. Je stelt jezelf steeds de vraag: draag ik met wat ik doe op een positieve manier bij aan het leven van mens, plant, dier, bodem en water? (Paul Hawken, p46)

In een regeneratieve economie gaat het niet langer om 'ik' maar om 'wij' (p48)

Eigendom bij enkelen leidt tot (grond)speculatie, huisjesmelken en ongelijkheid (p242)

Veel problemen, zoals eenzaamheid, ongelijkheid, gebrek aan kinderopvang en ongezond eten, kunnen opgelost worden als je met elkaar een gemeenschap vormt (p257)

Zowel het mannelijke (besluiten, doorpakken, kracht) als het vrouwelijke (creatief scheppen, vanuit gemeenschap denken, volharding) zijn nodig in de samenleving (Maaike Meijer, p262)

Er zijn steeds meer initiatieven voor ecodorpen, commons en het vrijkopen van grond (p20)

De afspraken in een Vreedzame Wijk: iedereen is welkom, we zijn aardig, we voelen ons verantwoordelijk voor het speelveld en voor elkaar, we behandelen iedereen met respect, ook de speeltoestellen, we houden rekening met elkaar en met de omwonenden, we lossen conflicten altijd op, we ruimen rommel op, we spreken elkaar aan op ons gedrag, we houden ons aan afspraken en we stoppen met spelen bij zonsondergang (p268)

Bij vernieuwende initiatieven denken overheden nog steeds in 'opschalen' van een interessante pilot. Dat werkt niet. Wat wel werkt is het principe op andere plekken herhalen. Daar zijn de mensen anders, de bodem en omgeving ook, maar dezelfde principes van samenwerken en gemeenschapsgevoel zijn werkzaam (p261)

De overheid heeft zich in de afgelopen decennia in toenemende mate eigenaar gemaakt van de stad en van het ontwerp en de uitvoering van het beleid (p264)

Stop met 'het betrekken van bewoners', maar vraag wat de bewoners zelf willen en al doen (Mike Brantjens, Gebiedsontwikkelaar, p273)

De gemeente moet leren omgaan met de georganiseerde bewoner en daar ruimte voor geven (Mike Brantjens, p274)

Integrale gebiedsontwikkeling ... Wat er ontstaat, is meer dan de som der delen (p281)

Roep de hulp van de natuur in om de stad een duurzamere, gezondere plek te maken (p282)

Samen organiseren is de kern van een coöperatieve samenleving (p291)

In elk netwerk dat gezamenlijk iets voor elkaar krijgt, is er altijd iemand die geen direct belang heeft, maar wel faciliterend richting geeft (p303)

Traditioneel leiderschap is top-down, risicomijdend en gericht op controle en targets. Complexiteitsgericht leiderschap is richtinggevend in plaats van controlerend, netwerk-georiënteerd, ziet fouten als leerbronnen en denkt in emergentie en langetermijnperspectieven (p417)

Van controle naar ruimte bieden (p417)

Mensen kunnen en willen wel veranderen, maar ze willen niet veranderd worden (p333)

Wie verandering probeert af te dwingen, krijgt weerstand; wie ruimte biedt, creëert beweging (p417)

Bedrijven, boeren en milieuorganisaties roepen het kabinet op om snel met een stabiel en voorspelbaar klimaatbeleid te komen (p226)

Bedrijven willen alleen investeren in de lange termijn als het overheidsbeleid betrouwbaar en consistent is (p225)

Regelgeving is efficiënter dan subsidies, leert onderzoek . De stok werkt beter dan de wortel (p225)

Ambtenaren worden geacht 'onze bestuurders en politici te adviseren op basis van o.a. bestaand beleid, wet- en regelgeving, feiten en gangbare wetenschap' (Reindert Augustijn, p98)

Wetenschap, democratische rechtsorde en belangen van minderheden en van hen die geen stem hebben (kinderen, hun toekomst en de natuur) moeten belangrijke uitgangspunten zijn voor ambtenaren (Reindert Augustijn, p98)

Howard Koster pleit voor top-down policy support voor bottom-up-initiatieven (p134)

De stille revolutie van onderop: waar burgers systemen kantelen en gemeenschappelijkheid de nieuwe logica wordt (p410)

Rethink your choice; Refuse single use; Reduce consumption; Reuse; Refurbish old stuff; Repair; Repurpose - be creative; Recycle - as last option (p382)

Je bent nooit te klein om impact te maken (p390)

The planet doesn't need more "successful" people. The planet desperately needs more peacemakers, healers, restorers, storytellers ... & lovers of all kinds. & more kindness (p401)

Als de generatie van de toekomst nu zou leven, zou ze geen seconde twijfelen (Sandra Philippen, hoofdeconoom bij ABN Amro, p247)

1 / 108

Rinke Verkerk schreef naar aanleiding van nieuwjaar 2026 een stuk over de kracht, het belang en de nood van saamhorigheid.

"De wereld staat in de fik en hoe meer druppels op de gloeiende plaat, hoe beter. Er valt nog veel te winnen!"

"Hoe we niet winnen: investeren in een betere versie van jezelf. Wat we nodig hebben, is een betere versie van óns"

"Ons grootste wapen zijn wij . Stel, wij worden doelwit van een politieke tiran. Om de macht te grijpen, hebben tirannen controle nodig. Om controle te pakken, gebruiken ze geweld. En als we één ding weten over geweld, is het dat geweld floreert in isolement."

"'Tirannieke regimes', schrijft hoogleraar psychiatrie Judith Lewis Herman, 'creëren cynisme, onverschilligheid en navelstaarderig egoïsme onder het grote publiek. Ze moedigen mensen aan om alleen het eigen vege lijf te redden en de andere kant op te kijken als hun buren worden geraakt. Door alle gevoel van saamhorigheid en het algemeen belang te ondermijnen, houden dit soort overheersers mensen onder controle.'"

"Tirannen proberen ons tegen elkaar en tegen de natuur uit te spelen – ze presenteren het alsof we moeten kiezen: jij of ik? Maar wij kunnen gewoon weigeren, en ons juist radicaal verbinden – met onszelf, met elkaar én met de aarde. Dat is de beste manier om ons voor te bereiden op een steeds dreigender wereldtoneel. Ons niet laten isoleren. Ons niet verliezen in individuele weerbaarheid, waardoor de sterksten meer kansen hebben dan de kwetsbaren, maar kiezen voor saamhorigheid"

Op zaterdag 29 augustus 2020 sprak Kristof Calvo in het Groen Zomerweekend 2020 over een "Exitstrategie voor de particratie".

Calvo zet zich niet af tegen partijen. Partijen verenigen mensen op basis van ideeën, sturen mensen vooruit, zijn een bron van opleiding en ontmoeting. Met partijen is niets mis, er zullen altijd partijen zijn. Als samenleving moet je je organiseren, mensen samenbrengen. Het wordt een probleem als dat verenigen iets polariserends geeft, iets negatiefs

Van concurrentie naar solidariteit, vertrouwen en samenwerking

De meeste politici deugen, maar er is vooral een probleem met de spelregels

Eerlijkheid is nodig om mensen terug te laten geloven in de politiek

De kiezer is baas. En een blanco-stem is ook een stem

Politici: in plaats van voltijds te beslissen: halftijds beslissen, en halftijds modereren, faciliteren, mensen samenbrengen, een tafel creëren waarrond kan gewerkt en gepraat worden. Nieuwsgierigheid als belangrijkste competentie

Minder strijd tussen partijen en politici, meer ideeënstrijd. Van de kleine verschillen naar de grote ideeën. Minder gezever, minder geneut over de eerder kleine verschillen, over naburige ideeën, tussen naburige partijen, tussen mensen en partijen die eigenlijk veel dingen gemeen hebben. Daar minder aandacht aan spenderen, gaat vandaag veel te veel energie naartoe

Grote ideeën, durven dromen, maar ook de eerlijkheid en volwassenheid hebben om die op te splitsen in kleinere stappen

Burgerpanels ... G1000 ... hun grote verdienste is het loten van burgers als instrument op de kaart te zetten. Maar dan overhandigen ze een memorandum aan de politiek en wordt dat ongeveer niet uitgevoerd. Dat veroorzaakt teleurstelling. In plaats van teleurstelling zou het gunstig zijn dialoog te organiseren. Ontmoeting en dialoog tussen dat panel en de volksvertegenwoordigers maakt de kans dat dingen gerealiseerd worden groter. Burgerpanels hebben een plek, maar het is belangrijk om te kijken naar de exacte plek. Liefst IN de politiek, in plaats van naast of tegenover de politiek

Te veel partijen? Ook met versnipperd resultaat, kun je tot heel veel samenwerking en beslissingen komen

Aantal parlementsleden drastisch verminderen

Een volksvertegenwoordiger hoeft geen specialist te zijn. Er zijn heel veel specialisten: in de administraties, in het middenveld, in de academische wereld. In plaats van zelf expert te zijn, moeten politici vooral die expertise opzoeken, laten bovenborrelen, plekken creëren waar die expertise ook een forum krijgt. Politici als moderatoren

Calvo is PRO sociale media. Die hebben een groot democratisch potentieel, voor een bredere opiniëring, signalen naar boven te laten komen die soms ongemakkelijk/heel vervelend zijn. Maar ook PRO sterke regulering van sociale media, en van het gebruiken van sociale media

Bagger op sociale media. Ergens is dat ook een compliment. Mensen die opstaan, krijgen tegenwind. Niet naar scheldpartijen luisteren, wel naar verontwaardiging

Geen tijd om op te geven, een tijd om op te staan

1 / 15

(vanuit 'Voorlevers van de nieuwe samenleving', p12)

Van polarisatie naar samenwerken. Geen strijd, wel begrip. Luister en vind je gemeenschappelijke purpose ;
Ook al nemen oorlog en conflict toe, vrede begint bij hoe we zelf met conflicten omgaan, in ons gezin, op ons werk, in onze gemeenschap ;
Onze economie verspilt meer dan ze creëert. Dus kies voor waarde boven winst. Circulaire systemen, lokale ruilnetwerken, lokaal voedsel, hergebruik, lokaal geld ;
Wacht niet op 'de politiek' om iets te veranderen. Veel oplossingen liggen gewoon in onze eigen handen ;
De waarheid wordt overschreeuwd via (sociale) media. Vertrouw op je intuïtie. Aandacht, vertrouwen en kritisch denken zijn de nieuwe sturende krachten ;
We gaan terug naar de natuur, we zijn er deel van. Natuurinclusief bouwen en leven, regeneratieve landbouw, lokaal voedsel, minder chemicaliën, het kan! ;
Gezondheid komt van goede voeding, ademhaling, beweging en rust, van sociale waardering en zelfvertrouwen. Laten we daar aan werken ;
De oude wereld is gebouwd op controle en efficiency, sturen, reguleren, beperken, controleren. De nieuwe wereld komt voort uit vertrouwen en verantwoordelijkheid nemen voor ons eigen leven en de mensen en leefwereld om ons heen ;
Echte verandering begint klein. Niet wachten op verkiezingen, grote bedrijven, overheden of systemen. In buurten, families en gemeenschappen kun je beginnen; daar gebeurt het al! ;
Dit is onze kans. Het oude kraakt en piept. De nieuwe beweging is al heel groot, je hoeft alleen maar aan te haken. Kies voor een wereld waarin je wél wilt leven.

We hoeven niet te wachten; we kunnen vandaag al beginnen.

"Utopia is often dismissed as fantasy, a beautiful idea with no place in the real world. But in Iztapalapa, a district long associated with poverty and neglect in Mexico City, the concept is being tested in practice" (WEAll).

"Through a network of community centres known as UTOPÍAS, public space is being redesigned around care, culture and collective wellbeing"

"These spaces are designed especially for the traditionally marginalized: children and young people, women, older adults, and people with disabilities"

"Each UTOPIA offers sports facilities, art and cultural education, preventive health services and solidarity-based economic initiatives, all oriented towards community wellbeing"

UTOPÍAS:

"Each UTOPÍA (Unit for Transformation and Organisation for Inclusion and Social Harmony) operates as a Tlatequio, a “sacred place of gathering and cooperation for the common good”"

"The sites chosen for these centres were not prime real estate. They were abandoned, degraded or underused areas deliberately selected as points of “urban acupuncture”, ensuring that every neighbourhood would have access to a nearby centre"

"Before construction began, participatory assemblies were organised in what were called “pavilions of imagination.” Here, local residents collectively designed the spaces"

"One of the most innovative aspects of the programme is that it was not financed through large new funding streams. Instead, resources came from a reorientation of public spending: a 10% reduction across various government departments made it possible to concentrate funds around a shared vision and create a sense of inter-institutional co-responsibility"

"They are more than infrastructure, there's a sense of belonging and connection. Communities care for them because they feel they are their own"

"Economic and societal transformation can begin locally, from the bottom up"

1 / 10

De Britse neurowetenschapper Joseph Jebelli pleit voor meer rust, lezen we in De Morgen (6/9/2025).

"We laten zoveel potentieel van ons brein onbenut door alleen maar harder te werken"

"Tijdens je werkdag elk uur een pauze nemen van tien minuten tot een kwartier is geen overbodige luxe"

"Je hersenen komen tijdens momenten van rust in een andere modus terecht"

"Die rustmodus is ontzettend goed voor je hersenen: je intelligentie, je geheugen, je probleemoplossend vermogen en je creativiteit gaan er allemaal aanzienlijk op vooruit tijdens die momenten van rust"

"Je hersenen vaker in die ruststand brengen verkleint zelfs de kans op het ontwikkelen van depressie of dementie"

"Drie op de vijf werknemers geeft vandaag aan een gebrek aan interesse, motivatie en energie te ervaren tijdens het werk"

"Overwerk maakt onze prefontale cortex dunner. Dat is de regio in ons brein die verantwoordelijk is voor onze aandacht, planning en het nemen van beslissingen ... Het verdunt die regio op dezelfde manier als veroudering dat doet. Overwerk maakt onze hersenen dus ouder dan ze zijn"

Ook de hippocampus krimpt, het stukje van onze hersenen dat cruciaal is voor je vermogen om bij te leren en voor je geheugen

"Als ik eender welke aanpassing kon doorvoeren, zou ik iedereen meteen doen overschakelen op een werkweek van vier dagen. In IJsland hebben ze daar veel onderzoek naar verricht, en daar concludeerden ze dat de productiviteit van mensen hetzelfde bleef of zelfs verbeterde wanneer ze een dag minder werkten."

Als algemene regel geldt: hoe langer je je brein kunt laten rusten, hoe beter. Wanneer je drie dagen gaat kamperen, zal het positieve effect op je hersenen langer blijven nazinderen dan wanneer je een halfuurtje pauzeerde

"Onderzoek toont aan dat mensen die regelmatig een powernap inplannen letterlijk een groter brein hebben"

"We zouden onze slaaprituelen opnieuw moeten omarmen, en rust inplannen in het halfuur voor we naar bed gaan. Met de introductie van artificieel licht en onze geschifte werkschema's zijn we dat verleerd"

"Ook de natuur heeft een erg gunstige impact op ons brein. Een hele reeks studies toonde aan dat tijd doorbrengen in een bos je creativiteit en probleemoplossend vermogen boost met wel 50 procent, en je geheugen met 20 procent, vergeleken met mensen die wandelen langs straten in de stad"

"Onderzoek toont aan dat mensen die regelmatig een powernap inplannen letterlijk een groter brein hebben"

Wil je iets toevoegen? Laat het weten via het platform of stuur ons een e-mail: info@masst.be 🙌